Бөх тайлбарлагч О.Наранбаатар: Бид хэнийг ч орчуулж, хуулаагүй өөрсдийнхөө түүхийг бүтээж байгаа

Сүүлийн үед иргэд үндэсний бөхийн тайлбарыг шүүмжлэх болсон билээ. Үүн дээр зарим иргэд эсрэг байр суурь илэрхийлж нийгэмд багагүй хэлэлцүүлэг өрнөөд амжсан. Тэгвэл үндэсний бөхийн тайлбар, хөгжил болон мэхний талаар үндэсний спорт судлаач, улсын бөх тайлбарлагч О.Наранбаатартай ярилцлаа.

-Зүүн аймаг хурдаараа, баруун аймаг бөхөөрөө гэж ярьдаг. Бөх удам дагаж төрдөг байх. Монголын бөхийн удам аль нутагт төвлөрч байгаа бол?

-Монголын зүүн хязгаар болох Сэцэн хан аймаг 100 гаруй жил морь, бөхөөрөө дийлдээгүй гэдэг. Хэнтий аймагт гэхэд л найман аваргын хөшөөтэй шүү дээ. Тэгэхээр Сэцэн хан аймаг олон мундаг бөхтэй байсан нь үнэн. Яваандаа бөх нь төвийн нутаг руу шилжсэн.

-Цаашдаа аль нутгаас том цолтонууд төрөх бол?

-Цаг хугацааны явцад Улаанбаатар хот бөхийн том голомт болж магадгүй. Учир нь одоо цагт сайн барилдаж байгаа том цолтой бөхчүүд бүгд нийслэлд төвлөрч байна. Хүн ам ихтэй учир спорт хурдацтай хөгжиж тив дэлхийн сонгомол бөхийн төрлүүдэд манайхан амжилттай оролцдог болсон. Үүн дээр суурилаад улсын том цолтой бөхчүүдийн удам Улаанбаатар хотоос төрөх магадлалтай. Өсвөрийн барилдаануудыг харахад ч тэр Улаанбаатарын харьяатай хүүхдүүд түлхүү сайн барилдаж байгаа нь анзаарагддаг. Аав нь орон нутгийнх хэр нь хотод нүүгээд ирчихсэн хүүхэд нь хотын харьяалалтай байх жишээний. Тэгэхээр хоёр, гурван үеийн дараагаар Улаанбаатар хотоос түлхүү бөхчүүд төрж гарах болов уу.

-Манай монгол бөхөд үндсэн хэдэн мэх байдаг юм?

-Үндсэн мэх гэвэл 30 гаруй бий. Мэх бүр ямар барьцан дээрээс эхэлж байгаа эсэхээс шалтгаалж өөр өөр болдог. Гэхдээ эхлэл адилхан хэр нь мэхний төгсгөл өөр байх боломжтой. Жишээ нь хөл аваад цацах, дэрлэх, сүлжих, өргөх, шилжүүлнэ гэх мэт хувилбаруудтай. Ингээд бодохоор нэг мэх 10-20 өөр задаргаа хувилбартай байж таарах нь. Мэх хатуу тогтсон тоотой зүйл биш. Тухайн цаг үеийнхээ барилдааны дүрэмтэй уялдаад илүү олон хувилбартай болж хөгжиж байгаа. Дүрмээ дагаад шинэ мэх бий болж байсан удаатай, цаашид ч шинэ мэх бий болох биз. Бөхчүүд ч мөн ижил дүрэмтэйгээ уялдуулж бэлтгэл, барьц байрлал, мэхний хувилбараа боловсруулдаг болсон.

-Батсуурь аваргыг шүүмжлэх зүйлгүй, барилдааны үед болдог л процесс-

-Сар шинийн барилдаанд түрүүлсэн улсын заан М.Лхагвагэрэлийн бие барилдах явцдаа уруулж, улайсан явдал болсон. Түүнийг бөх сонирхогчид шүүмжилж байна зарим нь бөхийн спортод ийм зүйл байдаг гэсэн байр суурь илэрхийлсэн. Бөх судлаач хүний хувьд энэ тал дээр ямар байр суурьтай байна вэ. Эртний үндэсний бөхийн номууд дээр мэхний болон харилцан контактын талаар бичиж үлдээсэн зүйл байдаг болов уу?

-Үндэсний бөхийн барилдааны дүрэм дээр тодорхой заасан байдаг. Тухайн барьцыг ингэж авах нь хориотой гэх мэт тус бүрийг дэлгэрэнгүй зааж өгсөн. Сая сар шинийн барилдааны дараа дархан аварга руу чиглэсэн хумсаараа маажсан гэх мэт асуудлууд нь ноцтой зүйл огтоос биш л дээ. Талбайд гараад барилдаж байгаа хоёр бөх барьц байрлалын төлөө тэмцэлдэх үед санамсаргүй болдог л процесс. Аливаа юмыг тухайн ярих зүйлээ сайн мэддэг салбарын хүн л ярих нь зөв. Гэтэл одоо үед ярьж байгаа зүйлээ огт мэдэхгүй, хөндлөнгийн хүн бусдын анхаарлыг татах зорилгоор цахим сүлжээгээр хашхирдаг болж. Тэд өөр зорилготой хүмүүс гэдэг нь батлагдсан л зүйл. Тухайн ярьсан зүйлийнхээ төлөө хариуцлага хүлээх чадвартай мэргэжлийн хүн ам нээх нь чухал. Харамсалтай нь олон нийтэд яг салбарынх нь биш хүний яриа таалагддаг, анхаарлыг нь татдаг тал байна. Магадгүй огтоос ойлголтгүй нөхөрт өөртөө нь ижил юуг ч ойлгоогүй хүний яриа зөв сонсогддог байх.

-Үндэсний бөхийн тайлбарын тухай гэнэт л нэг хүн цахим сүлжээгээр шууд лайв хийв. Огт энэ салбарын хүн биш, хамааралгүй хүн гэнэт ямар учраас цахимд орилоод эхлэв гэдгийг манай ард түмэн ойлгож, ул суурьтай бодох хэрэгтэй. Салбарын бус нөхөр гэнэт мэдэхгүй зүйлийнхээ төлөө дугараад эхэлбэл өөр зорилготой байхыг үгүйсгэх араггүй. Гэтэл манай иргэд эргэцүүлэлгүй шууд л итгэж, даган дурайж шуурч эхэлдэг. Н.Батсуурь аваргын асуудал яг л ийм зүйл болсон л доо.

-Та сая яриандаа дурдлаа бөхийн тайлбарын тухай. Саяхан цахим сүлжээгээр тайлбарын асуудал хөндөгдөөд амжсан. Энэ тухай үндэсний бөхийн улсын тайлбарлагчийн үүднээс ямар байр суурьтай байгаа вэ?

-Үндэсний бөхийн тайлбарлагч ах нарыг өөрсдийнхөө түүхийг бүтээж яваа улс гэж боддог. Монголоос өөр газар үндэсний бөх, тайлбар байхгүй учраас тэд хэнийг ч хуулж, орчуулаагүй хэр нь өөрсдийн зам мөрөө гаргаж, монгол түмэндээ дуу хоолойгоо хүргэж байгаа ах нар бүгд л мундаг, бахархмаар. Анхнаасаа бөхийн тайлбарлагч гэдэг хүнийг сонирхлоороо үндсэн ажлынхаа зай, завсраар хийдэг ажил мэтээр тухайн үеийн салбар холбоо, үзэгчид нь ойлгосоор ирж. Энэ нь тайлбарлагч хүн өөртөө цаг гаргаж, улам илүү сайжирч, мэргэжлийн болох чиг хандлагыг хаасан. Манай нэрт тайлбарлагч Ц.Батнасан ах, самбо, жүдо бөхийн дасгалжуулагч Ш.Чанрав гуай, А.Ганбаатар гэх мэт бидний сайн мэдэх хүмүүс ажлынхаа зав, зайгаар тайлбараа хийж ирсэн.

А.Ганбаатар ах 2000 оны үед Улсын наадмын бөхийн барилдааныг Монголын радиогоор орон даяар шууд тайлбарлаад ₮10 мянган төгрөг авсан гэж ярьж байсан. Ганц А.Ганбаатар гуайд тохиолдсон биш байх бүх тайлбарлагч нар ийм асуудалтай тулгардаг, нийтлэг зүйл. Үнэлэмж нь хангалтгүй байхаар бөхийн тайлбар хөгжихгүй байх нь мэдээж. Гэхдээ дээхэн үеийн ах нарыг үгүйсгэж байгаа зүйл биш. Тус бүрдээ өөрсдийн гэсэн онцлогтой, мэдрэмжтэй хүмүүс. Увсын аймгийн харьяат С.Батсүа гэж сайхан хоолойтой ах байсан. Саяхан бөх тайлбарлагч О.Батмөнх ах маань соёлын гавьяат болж бөх тайлбарлагчдын дундаас төрийн томоохон цолонд хүрсэн нь сайхан хэрэг болсон. Аймаг, сум бүрд л нэг бөх тайлбарлагч байгаа шүү дээ.

-20 жилийн өмнө амны бөхийг танидаггүй л байсан шүү дээ-

-Спортын сэтгүүлчийн анги МУБИС-д байдаг. Тэндээс мэргэжлийн тайлбарлагч нар гарах байх?

-Хувийн сонирхол нь байвал мэргэжлийн хүмүүс төгсөж буй учир хурдан хугацаанд хөгжиж гарч ирэх биз. Одоо үеийн тайлбарлагч нар бөхчүүдээ үнэхээр сайн таньдаг, мэддэг болсон. Аманд гарч байгаа хүүхдээс эхлээд аваргууд хүртэл бүх бөхийг таньдаг мэддэг болсон нь бас нэгэн хөгжил юм даа. 20 жилийн өмнө амны бөхийн танихгүй учраа бөх гэж тайлбарладаг байсан бол одоо овог нэр, нутаг устай нь хамт дууддаг мэддэг болсон. Ер нь тогтсон бөхийн тайлбар цаг үеэ дагаад хувьсан өөрчлөгдөхийг үзэгчид ойлгож мэдэрч хүлээн зөвшөөрөхгүй байна.

-Нэг хүний хоолойг сонсож дадсан учраас өөр хүний тайлбарыг хүлээж авч чаддаггүй байх тал бий юу?

-Чихэнд хоногших гэж бий л дээ. Биднийг бага байхад Ш.Чанрав гэдэг хүний хоолой үнэхээр гайхалтай санагддаг байлаа. Түүний дараагаар Ц.Батнасан ах 20 гаруй жил тайлбарласан. Хүний чихэнд ороод хэвтэнэ гэж нэг айхтар зүйл байна. Хэзээ ч гарахгүй, өөр хүний дуу хоолойг оруулахгүй. Нэг хүний тайлбар хүн бүхэнд таалагдах боломжгүй л дээ. Надаас дээш үеийнхэнд Ц.Батнасан ах бол ялтгүй супер тайлбарлагч. Ц.Батнасан ах одоо ч оргил тайлбарлагч хэвээрээ байгаа.

-Бөхчүүд бөхийн тайлбарт суудаг болж. Нэг талаас тайлбарлагч, нөгөө талаас барилддаг, барилдаан мэддэг бөх хүн суугаад тайлбарлахаар хоорондоо хоршиж байгаа санагддаг?

-Улсын заан М.Өсөхбаяр, харцага Т.Өсөх-Ирээдүй, Ш.Пүрэвгарди, начин И.Ёндонсамбуу гэх мэт бөхчүүд тайлбарт орж ирсэн. Бөхчүүд тайлбар хийхдээ мэхний нэршил, барилдааны хувилбар, мэхний алдаа, барьц байршил зэргийг хамгийн сайн мэдэх учраас тайлбар хийх нь сайн. Бөхөд амьдралынхаа 20-иос багагүй жилийг зарцуулсан хүмүүс шүү дээ. Тэр тусмаа мэхийг зөв нэрлэж дуудах, хэрэглэж байгаа үгийн оновчтой зэрэг нь яах араггүй онцлогтой. Цаашдаа барилдаж байсан хүмүүс, барилдаан мэддэг, мэдэрдэг хүмүүс тайлбарт олон орж ирээсэй гэж хүсдэг. Олны дундаас сайн тайлбарлагч төрөх нь цаг хугацааны л асуудал биз.

-Салбар бүрт л хүний нөөц чухал байдаг учир бөх тайлбарлах залуу үеэ дэмжих нь зүйтэй байх. Тэдэнд хандаад зөвлөгөө өгөөгч?

-Бөхийн тайлбарлагч болох хүсэлтэй дүү нартаа цахим орчны дайралтын давах сэтгэл зүйтэй байгаагаараа гэж захидаг. Манай салбарт яг үнэнийг хэлж шүүмжлэх хүн дутмаг байна. Эсрэгээрээ энэ салбарын хүн биш хэр нь цахимаар доромжлох хүмүүс олон байгаа нь харамсалтай. Тиймээс цахим дайралтыг давж гарах сэтгэл зүйтэй байж эхний алхмаа давж чадвал дараа дараагийн боломжууд нээлттэй шүү гэж хэлмээр байна.

-Үндэсний бөх тайлбарлагчдын холбоо гэж байдаг. Одоогоор манайд хэд орчим бөх тайлбарлагч байгаа бол?

-Яг тодорхой тоо хэлж мэдэхгүй юм. Аймаг, сум бүрт л нэг ах бий биз. Ирэх сард Хэнтий аймагт "Бөх тайлбарлагчдын улсын уралдаан" болох гэж байгаа сураг дуулсан. Анхны уралдаанд Ц.Батнасан ах түрүүлж байсан гэдэг. Хүмүүс мэддэг нь л тайлбарлагч болохоос биш түүний цаана засуул, гарын даа, хөлийн цэц гэх мэт олон хүмүүс байдаг. Үндэсний бөхийн төлөө сэтгэл зүрхээрээ зуны халуунд зогсож байдаг мөртлөө огт яригддаггүй хүмүүс. Жаяг дэгийн баг гэж ачааны хүндийг үүрч яваа хүмүүс бий. Эдгээр хүмүүсийн цалин хөлс гэж хэцүүхэн шүү дээ. Өөрсдийн дур сонирхлоор л хийж байгаа. Цаашдаа эдгээр хүмүүстэй хийвэл хий, үгүй бол боль гэдэг хандлагаар хандах юм бол аймаг сумдад гарын даа, хөлийн цэц хийх хүн олдохгүй л болов уу.

Сэтгэгдлээ илэрхийл

Share Tweet