Дилов хутагтын хэрэглэж байсан шар манан хөөрөг 95 жилийн дараа эх нутагтаа ирлээ

“Дилов хутагт ба Оуэн Латтимор: Тив дамнасан өв” тусгай үзэсгэлэн Монголын Үндэсний музейд өчигдөр нээлтээ хийлээ. Энэхүү үзэсгэлэнг Америкийн Монгол судлалын төв, “Дилов хутагт” сан, Монголын Үндэсний музей, Монгол Улсын Үндэсний номын сан, Завхан аймгийн Засаг даргын Тамгын газар, Завхан аймгийн музей хамтран зохион байгуулсан юм.

Нээлтийн үеэр Оуэн Латтиморын ач охин Энн Латтимор Прайс Дилов хутагт Б.Жамсранжавын хэрэглэж байсан хөөргийг эх оронд нь буцаан ирүүлж буйгаа мэдэгдэж, Монголын Үндэсний музейн сан хөмрөгт шилжүүлэн өгсөн юм. Энэ хөөрөг хутагтын өвөрт Хятад, Энэтхэг, Тайвань, Америк зэрэг олон улс дамнан явсаар эцэс сүүлд нь эх орондоо ирж буй нь энэ ажээ.

Дилов хутагт 1931 оны хоёрдугаар сарын 26-ны шөнө тусгай даалгавараар эх орныхоо хилийн алтан дээсийг алхан гарахдаа уг хөөргийг биедээ авч явсан аж. Тэрээр шар манан хөөргийг насан эцэслэх хүртлээ эдлэж хэрэглэж байгаад Оуэн Латтиморын гэр бүлийнхэнд өвлүүлэн үлдээсэн байна. Тусгай даалгавраар эх нутгаасаа гарч, урт замыг туулсан Дилов хутагт хүсэвч эх нутагтаа эргэн ирээгүй жанч халсан түүхтэй. Түүний эх орныхоо төлөө хийсэн үйл хэргийг үнэлж барашгүй гэж түүхч, судлаачид үнэлж байх юм билээ.

Дилов хутагт 1931 оны хоёрдугаар сарын 26-ны шөнө эх орныхоо хилийн алтан дээсийг алхан гарахдаа “хэзээ ч эх нутагтаа эргэж ирэхгүй” гэж төсөөлөөгүй нь лавтай. Тэрбээр эх нутагтаа эргэж ирэхийн хүслэн их байсан ч түүнд даалгавар өгсөн хүмүүс нь өөрсдөө хэлмэгдлийн хар шуурганд өртөж, хутагтын эх оронч, тагнуулчийг гэрчлэх хүн үгүй болжээ. Иймд тэрээр гадаадад цагаачлан амьдрахаас өөр аргагүйд хүрсэн байна. Өмнөдөд байхдаа “дэслэгч Жамсран”, “гүн” гэх нууц нэрээр мэдээлэл ирүүлж байсан тухай баримт тагнуулын байгууллагын архивт хадгалагдаж байна.

Дилов хутагт Жамсранжавын намтар /Өөрийнх нь бичиж үлдээснэээр оруулав/

Дилов хутагт Жамсранжав өөрийн намтраа дэлгэрэнгүй бичиж, хойч үеийнхэндээ үлдээжээ. Хутагтын намтартаа дурдсанаас үзвэл, тэрээр 1884 оны хөх бичин жилийн аравдугаар сарын 8-нд эцэг Башлуугийн 67, эх Гимбээгийн 48 насан дээр, одоогийн Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын нутаг Ойгон нуурын хөвөө Баян-Айраг уулын өвөрт Онхот овгийн Баашлуугийн 3-р хүү болон мэндэлжээ.  Шашны нэртэй зүтгэлтэн Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилав хутагт Жамсранжав хоёр төрсөн эгч дүүсийн хүүхдүүд  ажээ. Эцэг эх нь ядуу хүмүүс байжээ. “Намайг төрсний дараа жил гэхэд манайх 20 хонь, дөрвөн үхэр, хоёр морьтой байсан” гэж тэрбээр намтартаа дурдсан байдаг. Эцгийнхээ "Башлуу" хэмээх нэрийн учрыг хутагт тайлахдаа нанхиадаар “па-ши-луу” буюу “наян зуу” гэсэн үг хэмээжээ.

Тэднийх Нарованчин хийдээс 30 орчим бээр зайтай нутгалдаг байжээ. Хутагтыг хорвоод мэндэлсэн тэр жил дээрх хүрээний хоёр хутагт Дилов хутагт, Нарованчин гэгээн хоёул жанч халж тэдний хойд дүрийг тодруулахаар жирийн бус 40 гаруй хүүхдийн нэрсийг гаргасан байна. Хутагтыг эхээс төрөхөд тэдний “гэрийн тооноор цагаан гэрэл цацарч байсан” гэх. Чухам ийм учраас таван настай бяцхан хөвгүүн Жамсранжавыг онцлон үзэж, Хэрүга Дэмчэг бурханы хувилгаан Диловын тавдугаар хойд дүрээр тодруулжээ. Энэ үеэс төвөд хэл сурч, зургаатайдаа 3000 шоголтой ном тогтоож байжээ. Нэг шогол 36 үгтэй. Долоон насандаа тэрээр төвөд номоо монгол руу орчуулж. 12-тойдоо төвөдөөс монгол руу, монголоос төвөд рүү судар чөлөөтэй орчуулах болжээ.

Тэрээр долоон настайдаа равжун, 21-тэйдээ гэцэл сахил, 25-тайдаа цорж, 29 насандаа самади багш цол хүртжээ. Дилов хэмээх нь Буддын шашны хэргэм аж. Намтартаа “Дилова хутугту” хэмээн бичжээ. Хятад үсгийн нэрийн хуудастаа монгол бичгээр мөн л “Дилова хутугту” гэж бичдэг байжээ. Үүнээс үзвэл түүний хэргэмийг Дилав биш, Дилов гэж бичих нь зөв ч байж болох юм.

Өөрийн сэтгэгдлээ илэрхийл

Share Tweet