Г.Дамдиннямын буултын санал буюу "Рио Тинто"-гийн татварын 1.6 их наяд төгрөг хаачив

Монгол Улсын Засгийн газрын төлөөлөл Рио Тинто компанийн төлөөллүүдтэй хэд хэдэн удаа уулзаж, УИХ-ын 120-р тогтоолын дагуу "Оюу Толгой"-н гэрээний хэд хэдэн агуулгыг сайжруулах зорилт бий.

Угтаа бид өнгөрсөн хугацаанд хэт нэг талд давуу байдал үүсэхүйц хөрөнгө оруулалтын гэрээ хийснээс үүдэж олон улсад мөрддөг сайн хэлэлцээ, тохиролцоог гэрээндээ тусгаж чадаагүй гэдгийг Оюу Толгой тойрсон агуулгаарх сонсголын дараа нэгдсэн дүгнэлтэд хүрсэн. Ингэхээр менежментийн төлбөрийг бууруулах, Монголын талын өгөөжийг нэмэгдүүлэх зээлийн хүүг бууруулах, "Онтрэ"-гийн эзэмшлийн хоёр лиценз дээр хувь эзэмших зэрэг хэд хэдэн чухал асуудлыг голчилж хэлэлцээ хийж байгаа билээ.

Эхний ээлжид Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдиннямаар ахлуулсан менежментийн төлбөрийг бууруулах ажлын хэсгийнхэн Рио Тинто талтай удаа дараагийн уулзалт хийж, улмаар сонсголоос хойш хагас жил орчмын хугацаанд уг асуудлаар талууд уулзсан.

Ингэхэд Рио Тинто менежментийн төлбөрийг бууруулах талаар манайд хэд хэдэн удаагийн санал танилцуулсан ч одоогийн менежментийн төлбөрийн хэмжээ буурахгүй ч өөр аргачлалаар тооцох хувилбарууд танилцуулж байв. Өөрөөр хэлбэл бодит байдал дээр монголын талын төлж буй менежментийн төлбөр буурах ямар ч боломжийг бидэнд танилцуулаагүй гэсэн үг. Иймээс өмнөх Засгийн газрын үед уг саналыг хүлээж авахгүй гэж байв.

Харин сүүлд Г.Дамдинням сайд талууд тохиролцоонд хүрч, менежментийн төлбөрийг 50 хувь бууруулахаар болсон буюу зардлын 9 хувийг 3.95 хувь болгож байгаа хэмээсэн. Гэтэл Хөрөнгө оруулалтын гэрээнд 6 хувь гэж байдгаас 9 хувь гэж байхгүй. Төслийн менежментийн төлбөрийн хэмжээ буюу Рио Тинто компанийн удирдлагын төлбөр хөрөнгө оруулалт болон үйл ажиллагааны зардлын 6 орчим хувийг л эзэлдэг. Төслийн зардал нэмэгдэх тусам менежментийн төлбөр өсдөг зарчмаар Рио Тинто зардлаа тэлэх бүрт Монголын төлөх менежментийн зардал өссөөр ирсэн.

Гэтэл зөвхөн энэ асуудалд л Рио Тинто өнөөдрийг хүртэл гэдийж, харилцан ойлголцолд хүрэхгүй байсан атлаа гэнэтхэн хөшигний ард "гар барилаа".

Энэ бол Монголын талтай харилцан өөр арга замуудаар тохиролцоонд хүрсэн байх вий гэдэг хардлага руу шууд түлхэнэ. Тухайлбал, ЗГХЭГ-ын дэд даргаар ажиллаж байсан Б.Солонгоо "Монголын Засгийн газар арибтрын маргаанд ялагдахаар тохиролцсон уу" гэх агуулгыг өөрийн Х хуудаст хөндсөн.

Энэ нь 2026 оны 3-р сард Монголын Засгийн газартай Рио Тинто тал хэлэлцээ хийж байх үед гэнэтхэн Рио Тинтогийн зүгээс “Оюу Толгой” ХХК татварын акт болох 1.6 их наяд төгрөгийг Төрийн санд шилжүүлсэн гэдгийг тухайн үеийн Ерөнхий сайд Г.Занданшатар мэдэгдсэн. Энэ юун 1.6 их наяд төгрөг байсан бэ гэвэл 2013-2020 оны хооронд хамаарах татварын акт 220 сая ам.доллар, үүн дээр 220 сая ам.долларын торгууль алданги буюу нийт 440 сая ам.долларыг "Оюу Толгой" ХХК-ийг төлж барагдуулахыг шаардсан байдаг.

Энэ нь,

• 2018 онд 2013-2015 оны татварын тайлангийн аудитаар 150 сая ам.долларын акт тавьсан бөгөөд 4.8 сая ам.долларыг нь хүлээн зөвшөөрч төлсөн боловч 145.2 сая ам.долларыг төлөөгүй 
• 2020 онд 2016-2018 оны үйл ажиллагаанд хийсан аудитын дүгнэлтээр 252 сая ам.долларын акт тавьсныг төлөөгүй
• 2023 онд 2019-2021 оны үйл ажиллагаанд хийсэн аудитын дүгнэлтээр 80 сая ам.долларын татварын акт тавьсан ч мөн төлөөгүй

Дээрх дүнгүүдийг нэгтгэвэл 477 сая орчим ам.долларын татварын өр тавигдсан бөгөөд үүнээс 80 сая ам.долларын актыг арбитрын маргаанд ч оруулаагүй. Ингээд 400 орчим сая ам.долларын татварын өр, төлбөрийн маргаан дээр арбитрт хандсан. 

Үүнийг төлөхгүй гэж Рио Тинто багагүй хугацаанд гүрийж, 2025 онд тэдний зүгээс 295 сая ам.долларын нөхөн төлбөр дээр тохиролцох санал тавьсан юм.

2024 оны 12-р сард Рио Тинто компанийн Зэсийн салбар хариуцсан захирал Кэйти Жэксон Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд асан Ц.Туваан руу татварын маргаантай холбоотой асуудлаа шийдвэрлэх санал тавьснаар уг асуудал талуудын анхааралд орсон. Түүнчлэн уг тохиролцоонд "гэм буруутайг хүлээн зөвшөөрөхгүй" гэдэг агуулгыг авч хэлэлцэх тухай багтаасан байдаг. Уг захидалд Монголын талаас тэр үед албан ёсны хариу илгээгүй.

Монгол Улсын Засгийн газрын зүгээс Их Британийн шүүхэд гаргасан хаалттай нэхэмжлэлд Оюу Толгой төсөлтэй холбоотой авлигын асуудлыг хөндсөн нь Рио Тинто компанийн нэр хүнд, хувьцааны ханшид ч тодорхой сөрөг нөлөө үзүүлсэн. Иймээс Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын үед эхэлсэн шүүхийн маргаан өнөөг хэр үргэлжилж буй гэсэн үг. 

"Оюу Толгой" компани өнөөдөр ч дээрх татварын актыг хүлээн зөвшөөрөхгүй байгаа бөгөөд хэрэг арбитр дээр очсон. Гэвч Монгол Улсын Татварын тухай хуулийн дагуу Төрийн сангийн дансанд 1.6 их наяд төгрөгийг байршуулсныгаа татварын өрийг "бүрэн төлсөн" хэмээн албан ёсны хуудастаа мэдэгдэл байдлаар оруулсан байв. Гэхдээ энэ мөнгө Монголын талд орж ирээгүй, арбитраар эцэслэгдэхийг хүлээсээр байгаа.

Түүнчлэн "Оюу Толгой" компанийн зүгээс энэ оны 3 сарын 11-ний өдөр Татварын маргаан таслах зөвлөлд гомдол гаргасан бөгөөд уг асуудлаараа Монголын талтай нээлттэй хэлэлцэхэд бэлэн гэдгээ албан ёсоор илэрхийлсэн. Өөрөөр хэлбэл хуулийн дагуу аргагүйн эрхэнд Төрийн санд татварын нийт өр бүхий 1.6 их наяд төгрөгийг шилжүүлж, буцаагаад төлөхгүй гэж арбитрт өгчихөөд, хариуг нь хүлээж буй. Гэтэл яг ийм процессийн наана салбарын сайд нь менежментийн төлбөрийн хувь хэмжээг бууруулчихсан гэж ярьж буй нь Рио Тинтогоос татварын өр 1.6 их наядаа арбитр дээр буулт хийх замаар нэхэмжлэхгүй гэдэг хэлэлцээ хийчихээд, олон нийтийн өмнө хэлэлцээ амжилттай болсон дүр үзүүлж буй юм биш биз.

Хэрэв тийм бол Г.Дамдинням өнөөг хэр Дубайн гэрээгээр овоглогдон, адлуулж буй хоёр дахь Ч.Сайханбилэг болох эрсдэл түүнийг хүлээж байна.

Т.БАТСҮРЭН

Өөрийн сэтгэгдлээ илэрхийл

Share Tweet