О.Амгаланбаатарын Нарансэвстэйг нээлгэх ээлжит довтолгооны тактик буюу урд зүгийнхэнд уул уурхайн лиценз "тараалт"

Хүн төрөлхтөн асар хурдтай урагшилж, үйлдвэрлэл, бүтээн байгуулалтын ололт амжилтад эрдэж, шунаглан зүтгэхдээ алдсан түүх олон бий. Тэдгээрээс нөхөж баршгүй үнэ цэнтэй нь онгон дагшин байгаль. Тиймдээ ч дэлхийн улс орнууд байгалийн унаган төрхийг хадгалсан, ан амьтдын амьдрах орчин , экосистемийг хамгаалж дэмжсэн ногоон хөгжлийг замын эрэлхийлэх болоод удаж буй.

Гэтэл манай улстөрч, эрх мэдэлтнүүд хөгжлийн чиг хандлагаас таг гөжүүдэлсээр. Үүний тод жишээ бол ЮНЕСКО-гийн шим мандлын дархан газарт хамаарагддаг, хавтгай, мазаалай зэрэг дэлхийд нэн ховордсон амьтдын өлгий нутаг Нарансэвстэйн боомтыг нээхийг санаархаж буй үйлдэл юм. Оройлон манлайлагч нь О.Амгаланбаатар.

Тэрбээр аймгийн Засаг дарга байхаасаа албан бичиг сэлт барьж, орон нутгийн эдийн засаг, иргэдийн маань амьдрал ахуй гэж гүйсээр Засгийн газрын бодлого хөтөлбөрт тусгуулж дөнгөсөн. Гэхдээ энэ нь Монгол Улстай хиллэдэг Мазуншань боомтоо нээх гэсэн өмнө зүгээс захиалгатай үйлдэл байсан гэх өнцөг цаг хугацаа өнгөрөх тусам тодорч байна. Нөгөөтэйгүүр эртэмтэн судлаач, иргэд , олон нийт, хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын эсэргүүцэлтэй тулаад буй нөхөд "довтлох" тактикаа өөрчилжээ.

Энэ сэдвийг анхлан уншигчдад ойлгомжтой байх үүднээс он цагийг урагшлуулж, асуудлыг хөвөрдье. Говь-Алтай аймгийн нутагт байрлах Нарансэвстэйн боомт нь БНХАУ-ын Ганьсү мужтай хиллэдэг. Манай улс ардчилсан тогтолцоонд шилжиж, олон салбарт шинэчлэл хийсний нэг нь уг боомтыг нээн ажиллуулах байсан юм. Тодруулбал хоёр улсын Засгийн газар хоорондын гэрээний дагуу 1992 оны есдүгээр 01-нд нээн ажилуулсан. Гэхдээ Говийн их дархан цаазат газрын ховордсон ан амьтдад сөргөөр нөлөөлж, хил орчмын бүсэд хууль бус үйлдэл ихэссэн тул жил хүрэхгүйн хугацааны дараа буюу 1993 оны дөрөвдүгээр сард боомтыг тодорхойгүй хугацаагаар хаажээ.

Өөрөөр хэлбэл, Алтайн өвөр говийн өвөрмөц тогтоцтой, эмзэг экосистемтэй уг бүс нутагт авто зам тавьж, олны хөлд дарагдсан хилийн боомт ажиллуулж болохгүй гэдгийг түүх гэрчилж байна.

Ингэлээ гээд баялагт шунагчид Нарансэвстэйг тайван орхиогүй юм. Гэхдээ найман жил Засаг ноён хийхдээ "Тусгай хамгаалалтын бүсээр дамжин өнгөрөх хилийн боомтыг нээхээс өөр аймаг орон нутгаа хөгжүүлчих аятайхан санаа олоогүй О.Амгаланбаатар шиг хүн ч гарч байсангүй.

Засгийн бодлогын завсарт хавчуулсан нь

Тэр энэхүү мэргэн санаагаа хэрэгжүүлэхээр 2022 оноос мэрийж эхэлсэн. Тухай үеийн Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд удаа дараа албан бичиг хүргүүлж, хамгийн чухал боомт Шинэ сэргэлтийн бодлогоос орхигдчихлоо, нэмэлтээр тусгаж өгнө үү гэх жишээний тайлбар, танилцуулга хийсэн байдаг.

Нөгөө талд иргэддээ хилийн боомтоо нээчихвэл бараа бүтээгдэхүүнээ хямдаар татан авна, арилжаа наймаа цэцэглэнэ, бие даан хөгждөг аймаг болно гэх ухуулгыг орон нутагтаа хийсэн. Ийн хот хөдөөгүй, дээр дооргүй хөөцөлдсөөр 2024 оны сонгуулийн дараа байгуулагдсан хамтарсан Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрт Нарансэвстэйн боомтыг сэргээн нээх асуудлаа тусгуулсан. УИХ-ын гишүүн болмогцоо гэсэн үг. Өдгөө ч парламентын танхимд лоббидож буй ажил нь энэ чигт.

Нарансэвстэйн боомтыг нээх ажлын өмнөтгөл бөгөөд хүчитгэл болгож уул уурхайн компаниудад найр тавьж байна

Хилийн боомтыг нээх нь эдийн засгийн ашигтай, тусгай хамгаалалтын бүсийг тойруулаад авто зам тавих тул байгаль орчинд сөрөг нөлөөгүй гэх поп үгс нь үнэнд гүйцэгдээд ирэхийн зэрэгцээ Нарансэвстэйд санаархагчид арга барилаа өөрчилжээ. Довтолгооны шинэ тактик нь уул уурхайн лиценз "тараалт". Үүнийг чуулганы танхимаас О.Амгаланбаатар чиглүүлж, орон нутгаас Говь-Алтайн өнөөгийн Засаг дарга Г.Чинбат тэргүүтэн гардаж буй.

Тухайлбал, тус аймаг энэ оны гуравдугаар сард эдийн засгийн чуулга уулзалтаа зохион байгуулжээ. Ингэхдээ БНХАУ-аас тэр дундаа Ганьсү мужийн төлөөлөгчдийг олноор урьж оролцуулсан байна. Энэ үеэр УИХ-ын О.Амгаланбаатарын "Би дөнгөж сая БНХАУ-ын Элчин сайдтай таван үг солиод орж ирлээ. Нарансэвстэйн боомтыг нээнэ. Урьдчилаад хөрөнгө оруулалтаа хийж эхлээрэй" гэж ярьсан бичлэг нь ил болов.

Хөрөнгө оруулалт татах нэрээр Хятадын талд найр тавих асуудал эртнээс эхэлжээ. Нарансэвстэйг нээх тухай асуудал яригдаж эхэлснээс хойш буй 2023 оноос хойш Говь-Алтай аймгийн сумдад уул уурхайн хайгуулын лиценз олгох явдал эрс нэмэгдсэнийг иргэд, орон нутгийн удирдлагууд, цаашлаад нээлттэй мэдээллийн өгөгдөл хэлээд өгч байна. Энэ талаар ҮАБЗ-д Нарансэвстэйн асуудлаар хандаад буй сэтгүүлч Ж.Нарангарав ч баримт дэлгэн ярьсан.

Аж богдын нуруу, бэл хэсгээр нь Дунгфанг хуйжин, МОЭНКО, Зөөлөн ресурс, Талын шуурга констракшн, "Нон феррос майнинг монголиа" зэрэг компанид хайгуулын тусгай зөвшөөрөл өгчээ. Эдгээр лиценз нь Говийн их дархан цаазат газрын А, Б хэсгийн хилийн зурваст тулж очсон нь дээрх зурагт харагдаж буй.

Алтай суманд ашиглалтын гурван компани, хайгуулын 14 лицензтэй компани байна. Өнгөрсөн онд А лицензтэй хоёр, хайгуулын лицензтэй зургаан компанитай нийгмийн хариуцлагын гэрээ байгуулж, 300 сая төгрөгийн хөрөнгө төвлөрүүлсэн талаар сумын засаг дарга нь сайрхан ярьсан байна. Өнөөх сүжрээд буй уул уурхайн компаниуд нь овоо тахилгад 500 мянган төгрөгийн хандив өгөх зэргээр тохуурхжээ.

Тухайлбал, Алтай сумын Засаг дарга Г.Гансүх хайгуулын "XV-021176", "XV-021227", "XV-017907" дугааруудтай тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч "Зөөлөн ресурс" ХХК-тай 2025 оны долдугаар сарын 1-нд, "Нон феррос майнинг монголиа” гэх 100 хувь Хятадын хөрөнгө оруулалттай компанитай аравдугаар сарын 10-нд нийгмийн хариуцлагын гэрээ хийжээ. "Нон феррос майнинг монголиа” нь Монголд хамгийн олон хайгуулын лиценк эзэмшдэг компаниудын нэг аж.

Харин Нарансэвстэйн боомт байрладаг Эрдэнэ суманд өнөөдрийн байдлаар ашиглалтын зориулалттай гурав, хайгуулын зориулалттай уул уурхайн лиценз 10 орчим байгааг эх сурвалжууд хэлж байна.

Ирэх он гэхэд Говь-Алтай сум бүрт бүр нэг лиценз хөдөлнө, Нарансэвстэйн боомтыг нээх нь тодорхой. Эрт хөдлөх хэрэгтэй гэдэг мөхөө ухуулга аймаг даяар явж байгаа аж. Энэ сүлжээг АН суурьтай аймаг, сумын удирдлагаас эхлээд О.Амгаланбаатарын угсарсан "систем" гүйцэтгэдэг.

Сумдын удирдлагуудад "төсвөө бүрдүүл" гэх чиглэл өгч буланд шахаж эхэлжээ

Бид яг одоо орон нутагт нөхцөл байдал ямар байгааг тодруулахаар олон түвшний эх сурвалжтай холбогдсон юм. Энэ явцад нэг зүйл илэрсэн нь аймгийн удирдлагаас сумдад хуваарилдаг улсын төсвийн дэмжлэгийг замаас нь "журамлах" болжээ.

Монгол Улсад зургаан аймаг төсвөө өөрөө бүрдүүлдэг, бусад нь улсын төсвөөс татаас авдаг. Говь-Алтай ажилгүйдлийн түвшин, өрсөлдөх чадварын индексээрээ улсад байтугай баруун бүсдээ сүүл мушгидаг. Гэтэл аймгийн Засаг дарга Г.Чинбат сумдадаа төсвөө бүрдүүлэх чиглэл өгч буй нь "шахалт" гэж харагдаж байна.

Энэ талаар Эрдэнэ сумын Засаг дарга П.Нямдаваагаас тодруулахад "Энэ онд манай сумаас 360 сая төгрөг татсан. Жилийн төсөв 1.3 орчим тэрбум төгрөг байдаг. Цалин, дулаан, бензин шатахуун гээд хаанаа ч хүрдэггүй. Гэтэл 400 орчим сая төгрөг тануулчихаар сум, орон нутаг хэвийн үйл ажиллагаа явуулахад хүндрэлтэй.

Нарансэвстэй боомт манай сумын нутаг учраас асуудал бүр ч хүнд. Мэдээж, нутгийн иргэдийн ихэнх нь дархан газар, ховор амьтнаа хамгаалахыг илүүд үздэг. Тэр хэрээр боомт нээх, авто зам тавихыг эсэргүүцэж байгаа. Нөгөө талд засаг, төрийн бодлогыг хэрэгжүүлсэнгүй гэдэг. Сумын Засаг даргын эрх хэмжээ муу. Жишээ нь, саяхан уул уурхайн нэг компанийн асуудлаар Ашигт малтмал газрын тосны газарт хандсан аймгийн засгийн хариуцах ажил гэх агуулгатай хариу ирсэн" гэсэн юм.

Энэ мэтээр сумдын удирдлагыг ашигт малтмалын А, Х лицензтэй компаниудтай гэрээ байгуулж, ашиглалт лиценз авсан компаниудад газар эзэмшүүлж, татвар төлбөрөөр нь сум хөгжүүлэх сандаа орлого төвлөрүүлэх чиглэл өгөөд байгаа аж.

Нэг ёсондоо Хятадын хөрөнгө оруулалттай компаниуд нэг нэгээр хүрээгээ тэлж, тусгай хамгаалалтын А,Б бүсийг уул уурхайн сүүдэр бүчин авч байна.

Цаадах агуулгыг нь харвал уул уурхайн компаниудын тоог нэмж, Нарансэвстэйн боомтыг нээхэд ашиглах хөшүүрэг болгох гэсэн алсын барьц юм. Учир нь, боомт нээнэ, зам тавина гэж ярих нь эсэргүүцэлтэй тулаад байгаа тул ашиг сонирхол ижил бүлгийн хүрээгээ тэлж байгаа хэрэг. Нэгэнт хайгаад олчихсон, ухаад олборлочихсон бүтээгдэхүүнээ экспортод гаргая, замаа тавъя, хилээ нээе гэдэг "хөдөлгөөн" өрнүүлэх суурийг ийн бэлдэж эхэлжээ.

Эдгээрээс Нарансэвстэйг нээхээр улайрч буй хүмүүсийн чин зорилго нь иргэдийг зах зээлд ойртуулж, хэтэвч дэх хэдийг нь хэмнэх биш байгалийн баялгийг дөт замаар БНХАУ зөөж өөрсдийн болон эрх ашиг нэгтнүүдийхээ хэтэвчийг зузаатгах л аж. Ерөөс 1992 оноос хойш уг боомтыг нээх талаар гаргасан санаачилга бүрийн цаана дархан цаазат газрын хэвлийд буй байгалийн баялагт "хүрз хатгах" гэсэн санаархал цухалзаж байжээ.

Ойрын жишээ татахад, цар тахлын хямралын үед буюу 2021 онд Ш.Адьшаа нарын гишүүд БНХАУ руу гаргах ашигт малтмалын экспортыг нэмэгдүүлэх шаардлагатай Говь-Алтайн Нарансэвстэй, Ховдын Байтаг зэрэг хилийн боомтыг нээх асуудлыг УИХ- оруулж ирж байв.

Холбоотой өмнөх линк:

Өөрийн сэтгэгдлээ илэрхийл

Share Tweet