Балга бензиний төлөөх "алаан" | Их наядын оронд төөрсөн төсвийн тоонууд

0 4 минут уншина

Нийслэлийн өвөлжилтийн бэлэн байдлыг шалгасан цас, халтиргааг эс тооцвол Монгол Улсад энэ долоо хоногт өрнөсөн үйл явдлуудаас иргэдийн өдөр тутмын амьдралд шууд нөлөөлсөн нь шатахууны хангамж, үнийн өсөлт байлаа.

АИ-92 авто бензиний нөөц ердөө 10 хоногийн хэрэглээнд хүрэхүйц байгаа тухай албаныхан мэдээлж, өмнөх долоо хоногт литр тутмын үнэ 560 төгрөгөөр нэмэгдсэн нь жолооч нар, айл өрхүүд, бизнес эрхлэгчдийн санааг чилээгээд зогсохгүй, амьдралд нь бодитоор сүүдрээ тусгасан өдрүүд өнгөрөв.

Үүнтэй зэрэгцэн Засгийн газраас өргөн барьсан 2027 оны төсвийн төслийг парламент хэлэлцэж, ₮41.3 их наядын орлого, ₮43.6 их наядын зарлагын төлөвлөгөөг талцан, мэтгэлцэн шүүмжилсээр. Нэг талд нь улс орны эдийн засгийг санхүүжүүлэх их наядын тоонууд, нөгөө талд нь шатахуун авахын тулд хэчнээн цагаар дугаарлах иргэд, гадаад хүчин зүйлээс шалтгаалан нэмэгдсэн өртгөө хэрэглэгчдэд шилжүүлэхээс өөр аргагүйд хүрч буй бизнесүүд. Эдгээрийг тусдаа асуудал мэт харах боломжгүй. Учир нь шатахууны нийлүүлэлт, тээврийн зардал, инфляц, төсвийн зарцуулалт нь эцэстээ нэг л цэгт огтлолцоно. Тэр нь иргэдийн худалдан авах чадвар юм.

Шатахууны нөөц 10 хоног: Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн дэд сайд Б.Мөнхтамир аравдугаар сарын 21-ний байдлаар улсын хэмжээнд АИ-92 бензин 22 мянган тонн буюу 10 хоногийн, АИ-95 бензин 2079 тонн буюу 17 хоногийн, дизель түлш 108 мянган тонн буюу 27 хоногийн, онгоцны түлш 7081 тонн буюу 34 хоногийн хэрэглээний нөөцтэй байгааг мэдээлсэн. Энэ тоон дундаас хамгийн их анхаарал татаж буй нь "АИ-92"-ын нөөц юм. Учир нь хэрэглээний өргөн хүрээг хамардаг энэ төрлийн шатахууны нийлүүлэлт доголдоход зөвхөн автомашинтай иргэд төдийгүй үйлчилгээ, худалдаа, тээвэр, бараа бүтээгдэхүүний хүргэлтийн зардалд нөлөөлөх эрсдэлтэй.

Албаныхны мэдээлснээр, аравдугаар сард ОХУ, БНХАУ болон гуравдагч орнуудаас нийт 78 мянган тонн АИ-92 шатахуун импортлохоор төлөвлөснөөс 38 мянган тонн нь нийлүүлэгджээ. Өөрөөр хэлбэл, төлөвлөсөн нийлүүлэлтийн талаас бага хэсэг нь тухайн үед ирсэн байв. БНСУ-тай шатахуун нийлүүлэх чиглэлээр хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулахаар хэлэлцэж буй нь импортын эх үүсвэрээ төрөлжүүлэх оролдлого мөн. Гэвч энд нэг чухал асуулт байна. Гэрээ байгуулах нь нийлүүлэлт бодитоор нэмэгдсэн гэсэн үг биш.

Гэрээ хэзээ хүчин төгөлдөр болох, шатахуун хэзээ ачигдах, Монголд хэдийд ирэх, ямар үнээр нийлүүлэх зэрэг нь хангамжийн тогтвортой байдлыг тодорхойлох бодит үзүүлэлтүүд юм. Иймээс БНСУ болон бусад гуравдагч оронтой хийх хэлэлцээг зөвхөн дипломат харилцааны амжилтаар бус, нийлүүлэлтийн бодит үр дүнгээр хэмжих шаардлагатай.

Үнийн өсөлтөөс үүдсэн дарамт: Аравдугаар сарын 12-нд АИ-92 бензиний үнэ литр тутамдаа 500-560 төгрөгөөр нэмэгдэж, зарим шатахуун түгээх станцад 3600 төгрөгт хүрсэн. Үнэ ийнхүү богино хугацаанд нэмэгдэхэд олон нийтэд зөвхөн шинэ үнийн дүн ил харагдах ч цаана нь импортын үнэ, тээвэр, валютын ханш, нийлүүлэлтийн гэрээ, нөөцийн зохицуулалт, борлуулалтын сүлжээ зэрэг олон хүчин зүйл бий. Гэхдээ эдгээр шалтгаан нь үнийн өсөлтийг хяналтгүй орхих үндэслэл болохгүй.

Монополын эсрэг газар шатахууны үнэ нэмсэн үндэслэлийг шалгаж буй талаар мэдээлсэн нь энэ утгаараа чухал. Хэрэв импортын өртөг өссөн бол түүнийг бодит тооцоогоор тайлбарлах ёстой. Харин зах зээлийн нөхцөл байдлыг далимдуулан үнэ үндэслэлгүй нэмсэн бол хариуцлага тооцох шаардлагатай.

Шатахууны хомсдолын үед иргэдийн бухимдал нэмэгдэж, цагдаагийн байгууллагад шатахуунтай холбоотой 431 хэрүүл маргаан бүртгэгдсэний 23 тохиолдолд шатахууныг дамлан өндөр үнээр худалдаалсан талаар мэдээллж байж. Энэ нь нийлүүлэлтийн асуудал зөвхөн эдийн засгийн нөлөөллийн хүрээнд биш, нийгмийн харилцаа, хууль сахиулах байгууллагын ажилд ч нөлөөлж байгааг харуулна. Тиймээс шатахууны талаар төрөөс авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээ нь зөвхөн нөөц нэмэгдүүлэхээр хязгаарлагдах учиргүй.

Шатахуун аль станцад байгаа, нийлүүлэлт хэзээ ирэх, үнэ ямар үндэслэлээр өөрчлөгдөж буй мэдээллийг иргэдэд ойлгомжтой, шуурхай хүргэх нь чухал. Мэдээллийн тодорхой бус байдал өөрөө хомсдолын үеийн бухимдлыг нэмэгдүүлдэг учраас АҮЭБЯ-наас өдөр бүр мэдээлэл өгч буй.

2027 оны төсөв: Аравдугаар сарын 22-нд УИХ-ын хэлэлцүүлэгт 2027 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл болон төсөвтэй хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүд багтлаа. Төсвийн төсөлд 41.3 их наяд төгрөгийн орлого, 43.6 их наяд төгрөгийн зарлага төлөвлөж, төсвийн алдагдлыг 2.3 их наяд төгрөг орчим байхаар тооцсон байна. Энэ бол улсын эдийн засгийн цар хүрээ, төрөөс хэрэгжүүлэх бодлого, ирэх жилийн санхүүгийн боломжийг илэрхийлэх том тоонууд. Гэхдээ төсвийг зөвхөн орлого, зарлагын хэмжээгээр нь үнэлэх боломжгүй. Хамгийн гол нь төсвийн мөнгө иргэдийн амьдралд ямар өөрчлөлт авчрах вэ гэдэг асуудал юм.

Шатахууны үнэ өсөж, тээврийн зардал нэмэгдэж, бараа бүтээгдэхүүний үнэд дарамт үүсэх эрсдэлтэй энэ үед төсвийн бодлого иргэдийн худалдан авах чадварыг хамгаалахад хэрхэн чиглэх вэ? Төрийн зардлын өсөлт нь бүтээмж, дэд бүтэц, эрчим хүч, ажлын байрны бодит үр дүнгээр нөхөгдөх үү? Эсвэл төсвийн хэмжээ тэлсэн ч иргэдийн амьдралд мэдрэгдэх өөрчлөлт хангалтгүй хэвээр үлдэх үү? Эдгээр асуулт төсвийн хэлэлцүүлгийн төвд байх учиртай.

Төсвийн алдагдал өөрөө бүх асуудлын тайлбар биш. Харин алдагдлыг хэрхэн санхүүжүүлэх, зарлагын аль хэсэг нь эдийн засгийн урт хугацааны өгөөж бий болгох, ямар зардлыг хойшлуулж болох, төрийн үйлчилгээний чанарыг хэрхэн сайжруулах зэрэг нь илүү чухал. Ялангуяа импортын түлшнээс хамааралтай эдийн засагт нийлүүлэлтийн эрсдэлийг бууруулах дэд бүтэц, эрчим хүчний хөрөнгө оруулалт онцгой ач холбогдолтой.

Улс төрийн маргаанаас илүү бодлогын хариуцлага чухал

Энэ долоо хоногийн парламентын хэлэлцүүлгийн үеэр орон нутгийн төсөв, засаг даргын томилгоотой холбоотой улс төрийн шүүмжлэл ч өрнөсөн. Гишүүн Л.Мөнхбаясгалан Цэнгэл сум 2026 оны төсвөө батлаагүй байгаа асуудлыг хөндөж, Ардчилсан намаас томилогдсон Засаг дарга нарыг улс төрийн шалтгаанаар чөлөөлж байна хэмээн шүүмжилсэн талаар мэдээлэв.

Орон нутгийн төсөв батлагдахгүй удах нь иргэдэд үзүүлэх үйлчилгээ, хөрөнгө оруулалтын төлөвлөлтөд нөлөөлж болзошгүй. Тиймээс улс төрийн маргааны эцсийн шалгуур нь хэн хэнийг шүүмжилсэнд бус, төрийн ажил тасалдалгүй үргэлжилж байгаа эсэхэд оршино. Үүнтэй адил шатахууны асуудлаар хэн ямар амлалт өгсөн нь хангалтгүй. Хангамж хэзээ тогтворжих, үнэ хэрхэн өөрчлөгдөх, иргэдийн хохирлыг бууруулах ямар арга хэмжээ авч байгаа нь бодлогын үр дүнг хэмжих гол үзүүлэлт байх ёстой.

Шатахууны нөөц 10 хоногийн хэрэглээтэй байна гэдэг нь нийлүүлэлтийн тасалдалд өртөх эрсдэл байгааг сануулж байна. Гуравдагч орнуудаас шатахуун авах хэлэлцээ эхлүүлсэн нь боломж боловч бодит нийлүүлэлт болж хувирах хүртэл асуудал шийдэгдсэн гэж үзэхэд эрт. Харин төсвийн олон их наяд төгрөгийн төлөвлөгөө нь эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих, иргэдийн бодит орлогыг хамгаалах, эрчим хүч болон логистикийн хамаарлыг бууруулах бодит шийдлүүдтэй уялдах шаардлагатай.

Монгол Улсын гадаад харилцаа, худалдааны түншлэл, төсвийн бодлого эцсийн дүндээ иргэдийн амьдралд ямар үр дүн авчирч байгаагаар үнэлэгдэнэ. Шатахуун тогтвортой нийлүүлэгдэж, үнэ үндэслэлтэй тогтож, төсвийн хөрөнгө оруулалт эдийн засгийн бодит чадавхыг нэмэгдүүлж чадвал бодлогын үр өгөөж мэдрэгдэнэ. Харин гэрээ, төлөвлөгөө, төсвийн тоо өссөн ч шатахуун авахын тулд дугаарлах, үнийн өсөлтөд дарамтлуулах, төрийн шийдвэрийн үр дүнг хүлээх байдал хэвээр байвал эдгээр бодлогын амжилтыг дахин үнэлэх шаардлагатай.

Нэг хэсэг нь балга бензиний төлөө өглөө үдэшгүй алалдаж байхад нөгөө талд амьдралаас тасарсан их наядын тоонууд ярьж толгой эргүүлэх, бүүр эсрэг талд нь цалингийн нэмэгдлийн төлөөх "толгойгоо алчуураар боосон" үйлдвэрчний эвлэлийн эсэргүү жагсаал солонгорон зэрэгцээд мөн тохуутай долоо хоног санж.

Өөрийн сэтгэгдлээ илэрхийл