Ардчилал хөгжиж байгаа улс орнуудад улстөрчид болон улс төрд нөлөө бүхий этгээдүүд хэвлэлийн эрх чөлөөг боомилох зорилгоор сэтгүүлчдэд айдас, редакцад цензур үүсгэх үүднээс шүүх, хууль хяналтын байгууллагад өгчихдөг. Монголд ч гэсэн ХМЗ байгуулагдаагүй үед эдгээр гомдол дандаа хууль хяналтын байгууллагаар явж байсан.

Зүй нь ардчилсан, чөлөөт хэвлэлийн бие даасан байдлыг илүү хөгжүүлье гэж зорьж байгаа бол төрийн байгууллага, улс төрчид хэвлэн нийтлэх эрх чөлөөтэй холбоотой гомдлыг хууль хяналтын байгууллагад өгөх нь ёс зүйгүй үйлдэл юм. Эхлээд мэргэжлийн байгууллагаар нь урьдчилан хянуулдаг жишиг рүү явах ёстой.

Бас нэг соёл нь прокурорын байгууллагад хянагдаж байгаа сэтгүүл зүйн бүтээлтэй холбоотой гомдол, ХЭҮК-т ирсэн гомдол аль алийг нь ХМЗ рүү шилжүүлэх тохиолдол гарч байсан.

ХМЗ дээр ирж байгаа гомдлыг түүвэрлээд харах юм бол сэтгүүл зүйн үйл ажиллагаа нэлээд хумигдаж байна. Цөөн тооны гарч байгаа бүтээлүүд дээр нь янз бүрийн дарамт шахалтууд ирж байна. Нэг дарамт шахалт нь гомдол гаргах замаар илэрдэг. Түүнээс гадна хувийн сувгуудаар нь заналхийлэх тохиолдлууд ч гардаг. Эдийн засаг, аюулгүй байдлын нөхцөл, айдас дарамтаас шалтгаалаад хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө улам хумигдаж буйн жишээ бол энэ. 4,5 жилийн өмнө сунайсан том нийтлэлүүд дээр гомдлууд ирдэг байсан бол өнөөдөр постер дээр хүртэл гомдол ирж байна.

Харин улс төрийн түвшинд ямар ч дэмжлэг харагддаггүй. Шүүмжлэлт нийтлэлүүдийг бага байлгахын төлөө хууль эрх зүйн орчноор нь дамжуулж хязгаарладаг байдал ч байсаар.

Сүүлийн арван жилийн хугацаанд ХМЗ-д хэвлэл мэдээллийн байгууллага, сэтгүүл зүйн бүтээлийн ёс зүйтэй холбоотой нийт 651 гомдол иржээ. Тухайлбал, 2025 онд 60 гомдол ирсэн бөгөөд нийт 70 хувийг бизнесийн, шүүхийн байгууллага болон УИХ-ын гишүүдийн гомдол эзэлж байна.

Эрүүгийн хуулийн 13.14 Худал мэдээлэл тараах гэсэн заалт батлагдаад таван жил орчим хэрэгжих хугацаанд жилдээ 300–600 орчим худал мэдээлэл тараасан гэдэг гомдол цагдаагийн байгууллага дээр ирсэн байна. Үүний 42–48 хувь нь сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн байгууллагатай холбоотой гомдлууд байсан. ҮХЦ татгалзах хүртэл 198 хэрэг шүүхээр шийдэгдсэн. Үүнээс дөрөв нь л сэтгүүлчтэй холбоотой.

Ирж буй гомдлуудад сэтгүүлчдийн эзлэх хувь өндөр мөртлөө шүүхээр шийдэгдэж байгаа нь харьцангуй бага бөгөөд сэтгүүлчдийг залхаан цээрлүүлэх үйл явц энэ хуулийн зүйл заалтаар өрнөжээ гэдэг судалгаа гарсан.

Цагдаад гомдол гаргаснаараа хэргийг нь шийдэхгүйгээр тухайн редакцын үйл ажиллагааг доголдуулах, байнгын мэдүүлэг авна гэж дуудсанаар ажлаа хийх боломжгүй болгодог. Ингэж нөгөө хүнээ залхааж, дахин ул суурьтай даацтай мэдээлэл бэлтгэхээс төвөгшөөх байдал руу аажимдаа оруулдаг.

Манай дээр ирсэн мэдээллээр, нэг редакцын хамтын бүтээлд гомдол гаргасан, долоон сэтгүүлчийг нь цагдаад дуудсанаас өдөр тутмын үйл ажиллагаа явуулахад хүндрэл гарсан тохиолдол ч байна. Нэг редакцын эрхлэгч дээр 11 хэрэг үүсгэж шалгаж байсан тохиолдол бий.

— Хэвлэлийн редакц, редакцын сэтгүүлч рүү чиглэсэн гомдол танай дээр гарч байна уу?

Сүүлийн 4 жилийн хугацаанд хэвлэн нийтэлсэн мэдээлэлтэй холбоотой гомдол, маргаан гараагүй, сэтгүүлч болон редакцад хаягласан гомдол хуулийн байгууллагад ирсэн тохиолдол байхгүй. Цар тахлын үеэр дөрвөн тохиолдол гарч байсан.

— Тухайлбал ямар агуулгатай мэдээлэл, нийтлэл, сурвалжилгын араас ирдэг вэ?

Цагдаад гомдол гаргаж бид хариу тайлбар өгсөн тохиолдол цар тахлын үеэр гурван тохиолдол гарсан. Тухайн үед нэг чиглэлээс шийдвэр гардаг, тэр нь нэг цонхоор ирдэг, эргэж буцах тохиолдол ч гардаг байсан тул ноцтой асуудал байгаагүй тул гомдлууд нь хаагдаж байсан. Мөн энэ үеэр нэр бүхий албан тушаалтны шийдвэртэй холбоотой мэдээллийг гаргасны төлөө нэг үгэнд гомдож байсан тохиолдол бий. Албан тушаалтны өгсөн мэдээлэл нь алдаатай байснаас мөн нэг удаа гомдолд тайлбар өгч байсан.

— Редакц ямар арга барилаар ажиллаж байгаа нь хуулийн байгууллагын хаалга татахгүй байхад нөлөөлдөг вэ?

GoGo.mn сайтын редакц анх байгуулагдсан цагаасаа эхлээд тэнцвэртэй, бодит мэдээллийг хүргэх зарчмыг баримталж ирсэн. Бид 2021 онд ISAS Media стандартыг нэвтрүүлж, 2025 онд олон улсын JTI стандартыг баталгаажуулсан хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл юм. Бид байгуулагдсан цагаасаа эхлэн иргэдийн мэдэх эрх, ардчилал, хүний эрхийг хангах чиглэлд үйл ажиллагаа явуулах зорилгыг тавьж, түүндээ хэрхэн хүрэх арга хэрэгсэл, дагаж мөрдөх бодлого, журам, ажлын заавруудыг мөрдөж ирсэн. Ер нь тогтсон стандартын дагуу үйл ажиллагаа явуулдаг гэж ойлгож болно.

Зарим тохиолдолд төлбөр төлсөн контент буюу зар сурталчилгаатай холбоотой гомдол гаргахыг үгүйсгэхгүй. Тиймээс бид зар сурталчилгаа авахдаа ч мөн редакцын бодлогоо чиглэл болгосон журмыг боловсруулан мөрдөнө. Сүүлийн үед үйл явдлын шууд дамжуулалт ч мөн хэн нэгний нэр төрд халдах, эсхүл гутаан доромжилж болох эрсдэлтэй учраас зарласан агуулгаасаа өөр мэдээлэл хүргэх эсвэл тухайн хурлын үеэр хүний нэр төрд халдах ч тохиолдол гарна гэдгийг тооцоолдог. Тиймээс мэдээлэлд дурдагдаж буй талуудаас давхар тодруулахыг хичээдэг. Бүр боломжгүй холбогдохгүй үед эргээд холбогдох боломжийг олгож мессеж бичиж үлдээдэг гэх мэт.

Дижитал сэтгүүл зүйн хувьд хурд болон бодит байдал хоёр эн зэрэгцэж явах нь мэдээж хэцүү. Тиймээс сонголт хийх хэрэгтэй. Бидний хувьд хурдтай, шуурхай мэдээлэх нь чухал ч бодит байдал үүнээс илүү. Яг үүнтэй адил ёс зүй, итгэлцэл хоёр тэнцүү учир итгэлийг авч үлдэх, уншигчидтайгаа хамт удаан байхын тулд ёс зүйг чухлаар авч үзсээр байна.

Одоо ер нь улс төрчид маань их гомдомхой болчхоод байгаа. Ямар нэг нийтлэл, мэдээлэл гарсны дараа байнга сэтгүүлчид, хэвлэл мэдээллийн байгууллагыг шүүх, цагдаад өгдөг болсон байна. Манай сонины тухайд харьцангуй бага. Яагаад гэвэл, бид өдөр тутам цагаан дээр хэвлээд гаргачихдаг учраас энэ өөрөө баримт. Аль болох мэргэжлийн хувьд алдаа гаргахгүй байхын төлөө, хүмүүсийг гүтгэхгүй, нэр хүндэд халдахгүй, худал мэдээлэл бичихгүй байхыг хичээж ажиллаж байгаа. Энэ утгаараа сүүлийн таван жилд манайд хаягласан гомдол ирээгүй, шүүх цагдаад хандсан асуудал ч гэсэн маш ховор. Энэ асуудлаа тодруул, үнэн үү зөв үү гэдэг асуудал гардаг. Нэгэнт сонинд байгаа тохиолдолд эх сурвалжтай, баримттай зүйлийг бичиж гаргахыг хичээдэг.

Ер нь бол хэвлэл мэдээллийн салбарын тухайд сэтгүүлчдийн эсрэг гаргаж байгаа энэ гомдол хэт их туйлширсан нь хууль эрх зүйн орчин муутай байгаатай холбоотой л гэж дүгнээд байгаа. Сэтгүүлчдийг барьж хорих, шүүхээс шийдвэрлэгдээгүй байхад ял тулгах асуудал биднийг хамгаалах эрх зүйн орчин дутмаг байгаатай холбоотой гэж харж байгаа. Нөгөө талаас сэтгүүлчид маань мэргэжлийн ёс зүйтэй ажиллахад анхаарах цаг болсон юм уу гэж боддог.

— Редакц удирдаад явж байхад зориг мохоох зүйлстэй хэр тулгардаг вэ?

Зориг мохох зүйл байна аа. Хамгийн анх бор сэтгүүлээ хийсний дараа хууль хяналтын байгууллагынханд шалгагдаад, гүйцэтгэх ажиллагаанд өртсөн. Редакцдаа ч нэгжлэг хийлгэсэн. 2024 онд, УИХ-ын гишүүн Л.Мөнхбаатарын хэрэг дээр л гэхэд "хэн даалгавар өгсөн бэ" гэж шалгахад редакц тэр чигтээ мэдүүлэг өгсөн шүү дээ. Энэ мэт анхны сэтгүүл дээр олон асуудал үүссэн. Сүүлийн "126" сэтгүүл дээр 3–4 гишүүн гомдол өгсөн, хэрэг нээн шалгагдаж, зарим нь хаагдсан. Харин бусад нь хуулийн байгууллагад гомдол гаргасангүй. Баримтаа хүлээн зөвшөөрч байгаа юм байна гэж бодсон.

— Олон удаагийн давтамжаар шалгагдахаар сэтгүүлчид ямар сэтгэл зүй үүсэх бол?

Хэвлэн нийтлэх зоригийг мохоож, хамгийн их айдаст автуулдаг зүйл бол хэвлэлийн эрх чөлөө алдагдсан байдал. Төрийн гурван өндөрлөг, улс төрийн томоохон албан тушаалтнуудыг бичих гэхээр айдаг. Биччихвэл хууль хяналтын байгууллагынхан шалгана, гүйцэтгэх ажиллагаанд өртөнө, эрүүгийн хэрэг үүсгэхгүй юмаа гэхэд өөр зүйлсэд хамаатуулан шалгаж мэднэ гэх айдас томоохон редакц бүхэнд байна. Хэдийгээр шалгалтын ажиллагааг даваад гарсан ч гэсэн айдастай үлдчихнэ. Өмнө нь шалгахад редакцад гүйцэтгэх ажиллагаа явуулж, санхүүгийн баримтуудыг шалгасан. Дахиад бичсэний ард шалгавал юу болох бол гэж айна. Нэг нам хэтэрхий олон жил засаглаад эхлэхээр хэвлэл мэдээллийн байгууллагын эрх чөлөөнд халдаад эхэлдэг юм байна. Хүмүүс мөнгө өгөөд амыг нь таглачихдаг гэж хардаг. Үнэндээ тэгэж амаа таглуулдаг газар гэж байхгүй. Зүгээр л айдаст автуулах механизмаар л дарлана. Энэ бол хэвлэлийн чөлөөтэй нийтлэх эрхийн чөдөр тушаа.

— Та эрэн сурвалжлах сэтгүүлчээр 20 гаруй жил ажиллалаа. Сэтгүүлчийн хувьд хэвлэн нийтлэх зориг мохож байв уу. Хууль хүчний байгууллагад хэчнээн удаа дуудагдсан бэ?

Яг 23 жил нэг газартаа, нэг албандаа ажиллаж байна. Энэ хугацаанд шүүх, цагдаад дуудагдсан тохиолдол тун олон. Тоолж байсангүй. Монголын сэтгүүл зүйн түүхэнд хамгийн өндөр дүнтэй шүүхийн нэхэмжлэл хүлээж авч байсан сэтгүүлч би. 2012 онд 9 тэрбум төгрөгийн нэхэмжлэл гэдэг хатуу. Тэр нэхэмжлэлийг "Алтайн хүдэр" ХХК-аас надад ирүүлж байсан. Мөн "Гацуурт" ХХК-ийн Л.Чинбат захирал 65 сая төгрөгийн нэхэмжлэлийг шүүхэд гаргаж байсан. Энэ бүрд өөрт байгаа баримтуудаа гарган өгч, ялж байсан.

— Таны зориг мохож байсан удаа бий юу?

Хөгширснийх үү, олон жил ажилласан болохоор ч тэр юм уу бичихээс залхуу хүрдэг болсон. Зориг, үзэг мохсон зүйл алга. Хэнээс ч айхгүй мэдээллийг бодитой, тэнцвэртэй л хүргэе гэж зорьдог. Сүүлийн арав гаруй жил нэг нам засаглалаа. Энэ хугацаанд хэвлэл мэдээллийн, тэр дундаа цахим мэдээлэл хөгжлөө. Засаглаж байгаа нам хүчнийхнээс, мөн зарим улс төрчдөөс хэвлэлийг мохоох гэсэн оролдлого хийсээр ирсэн. "Өнөөдөр" сонины хувьд аль нэгэн талд ордоггүй, төвийг сахисан мэдээлэл бэлтгэдэг учир зоригоо мохоож, хэвлэн нийтлэх эрх чөлөөгөө хориулж байсан удаа байхгүй. Бизнес эрхлэгчдийн үйл ажиллагаатай эрхлэх явцдаа ямар нэгэн өндөр албан тушаалтанд авлига өгчихсөн, түүнийг нь нийтлэхээр гомдоод байдаг. Тэдэнтэй үзэлцсээр байгаад сурчихсан. Зоригтой л бичсээр ирсэн, айх шаардлага байх ч үгүй. Хэзээнээсээ ийм байсан, хадгалсаар яваа.

— Редакцын зориг гэж юу вэ?

Нотолж чадах баримттайгаар нийтлэл бичсэн редакц айх ёсгүй. ".мн" олон болсон, худалдагдах нь ч байна, зориг нь мохоод үгүй болох нь ч байна. Мөн мохоох үйлдлийг хийж байгаа хүмүүс ч бий. Тиймээс ямар ч сэтгүүл зүйн бүтээл туурвисан бай баримттай, түүнийгээ нягтлан судалсан байх нь чухал. Зарим ".мн"-ийнхэн сэтгүүл зүйн төрөл жанраа ч ойлгохгүй байна. Иймд манай сэтгүүлчид өөрсдөө хариуцлагатай байх ёстой.

Бидний эрх зүйн орчин 1996 онд батлагдсан "Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хууль" шүү дээ. Дөрөвхөн заалттай тэр хуулийнхаа хүрээнд үйл ажиллагаагаа эрхэлж буй. Мөн сэтгүүлчийн ёс зүйн дүрэм бий, түүнийг баримталж ажиллах хэрэгтэй. Ёс зүйн дүрмээ баримтлаагүйгээс, судалгаагаа сайн хийгээгүйгээс сэтгүүлчид маань алдаж байна. Тиймээс одоо батлагдах гэж байгаа хуулийн шинэчилсэн найруулга дээр сайн ажиллахгүй бол эзэд эсхүл эрх баригч, хууль тогтоогчид өөрсдөдөө ашигтай шийдвэр гаргах вий. Эрүүгийн хуулийн 13.14-р заалт яг Эрүүгийн хуульд орох ёстой байсан уу, үгүй юу гэдэг дээр ҮХЦ эцсийн цэгээ тавьчихлаа, УИХ ч хүлээн авлаа. Хэвлэлийн эзэд бус бичин нийтэлдэг бид өөрсдөө сайн анхаарч ажиллах ёстой. Бидэнд үзэг байна, бичиж нийтлэх чадвар байна.

Үндсэн хуульд үг хэлэх, хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө гэж байгаа боловч өөр бусад хуулиуд дээр хязгаарлалт тавигдсан. Хүн дураараа дуугарч болно, ард гарах үр дагавар бий. Нуулгүй хэлэхэд сэдвүүд хаягдах тохиолдол байдаг. Яагаад гэвэл хэвлэлийн үндсэн санхүүжилт нь төр болчихсон учир төрийн байгууллагуудын ашиг сонирхолтой зөрчилдсөн тохиолдолд яах вэ гэдэг асуулт гарч ирдэг.

Хоёрт. Улстөрчид төрийн мөнгөөр өөрийнхөө пи-арыг хийдэг. Төрийн байгууллагатай гэрээ хийж, хэвлэлүүдэд мөнгө өгөөд өөрийгөө л сурталчлуулдаг. Гэтэл гэрээ байгуулсан байгууллагынх нь эрх нь зөрчигддөг. Мөн төрийн байгууллагууд мэдээллээ гаргахдаа хойрго. Доод албан тушаалтнууд нь даргаасаа асууя гээд таг болно. Хуучин цагт ахлах мэргэжилтэнтэй уулзахад өргөн дэлгэр мэдээлэл авч болдог л байсан. Гэтэл одоо агентлагууд хүртэл үүдэндээ хамгаалалттай байдаг болсон. Хуулийн байгууллагад байнга дуудагдан шалгуулж байна. Хэдийгээр сэтгүүлч баримттай, ёс зүйн алдаагүй нийтэлсэн байсан ч эрх ашиг нь хөндөгдсөн нийтийн албан тушаалтан гомдол гаргадаг. Тэр дагуу цагдаагийн байгууллага ажиллаж, дуудаж мэдүүлэг авдаг, нэг өдрийн ажил алдагдана.

Манайхан авлигаар, гэр бүлийн асуудлаар дагнасан шүүх байгуулна гэлцэв. Энэ зөв. Үүнтэй адил хэвлэлтэй холбоотой асуудлыг шалгадаг хэлтэс биш юм аа гэхэд мэргэжилтэн баймаар байна. Үгүй бол ямар ч мэдлэггүй хүн байцаалт авдаг. "Энэ үгийг чи хаанаас олж бичсэн юм" гэх мэт танин мэдэхүйн шинжтэй зүйл асуугаад цаг алддаг. Хэлээд, тайлбарлаад ч ойлгодоггүй. Мөн хэвлэлийн байгууллагад гомдол гаргаж, нийтлэлийг бичсэн сэтгүүлч гэм буруугүй байсан тохиолдолд тухайн өдрийнх нь цалинг өгдөг, давхар хариуцлагын систем баймаар санагддаг. Үйл явдал дууссаны дараа сэтгүүлч тэр цалингаа нэхээд явж болох ч мөн л цаг хугацаа алдагдана.

Нэг жишээ дурдахад, 2020 онд УИХ-ын сонгуулийн үеэр нэр дэвшигч эд зүйлс тараасан талаар баримттай мэдээлсэн. Тэр үед ТЕГ-ын байцаагчид дуудаж байцаалт авсан. Ердөө л "Эх сурвалжаа хэл" гэсэн ганц шаардлага тавьж байсан. "Чи яараагүй бол би яараагүй, хэд хоног ч ингээд сууж чадна" гээд л суучихсан. Эх сурвалжаа нууцлан эрхтэй гэж тайлбарласан, мөн хороо дүүрэг, дэлгүүр тодорхой дурдагдсан учраас өөрсдөө очиж мөрдөн шалгалт явуулж болно шүү дээ гэж учирлаад дийлээгүй. Өмнө нь хуульд "Худал мэдээлэл тараасан" гэж зүйл заалт байсныг сүүлд "Илт худал мэдээлэл" болгож зассан нь их хэрэгтэй зүйл болсон. Тэгээгүй бол олон сэтгүүлч буруудах байсан. "Сэтгүүлч намайг 20 удаа гадаад томилолтоор явсан" гэж гүтгэлээ. Би 19 удаа явсан" гэж шүүхдээд ялсан тохиолдол хүртэл гарсан шүү дээ. Тиймээс шинээр боловсруулж байгаа Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуульд бүгд анхаарах хэрэгтэй байна.

Испанийн Мадрид хотын Наваррагийн Их Сургуулийн Харилцаа Холбооны Сургуульд болсон "Сэтгүүл зүй ба сайн засаглал" бага хурал дээр Стефен Ж.Адлерийн илтгэлд "Төрийн байгууллагуудтай асуудал үүсгэхээс зайлсхийхийн тулд өөрийгөө цензурдэх үзэгдэл газар авч байна" хэмээн онцлон хэлсэн. Монголын орчин үеийн улс төр, нийгмийн талаарх нийтлэл бичдэг Mongolia Focus сайтын нийтлэлч, судлаач Жулиан Диеэркс өөрийгөө цензурдэх үзэгдлийн талаар хэрхэн тодорхойлж байсныг энд хүргэвэл энэ талаар бид илүү сайн ойлголттой болж чадна. Тэрбээр,

"Монголд би хүссэнээ судалж, хэлж, нийтэлж чаддаг тэр сэтгэх, илэрхийлэх бүрэн эрх чөлөөг маш их үнэлдэг. Энэ эрх чөлөөний хариуцлагыг ухамсарлах үүднээс уншигчдадаа миний дүгнэлтэд итгэх шалгуур нь юу болох талаар ил тод байх вэ гэдэгт үргэлж хичээдэг. Би судалгаа хийх, нийтлэх эрх чөлөөгөөр хангагдсан ч корпорац, төрийн байгууллагуудад тайлагнах ямар ч үүрэг хүлээдэггүй." 2025 оны дөрөвдүгээр сард ардчилалд ойр хэд хэдэн хүнтэй ярилцах үед өөрийгөө цензурдэх явдал нийгмийн том сэдэв болчихсон байсан аж. "Хүн бүр хүссэн зүйлээ хэлж болно, гэхдээ зарим зүйлээ хэлэхгүй байх сонголт бий болжээ. Энэ нь шийтгэлд өртөхөөс болгоомжилсонд оршиж буй юм."

Өөрийгөө цензурдэх талаарх яриа өрнөхөд анхны асуулт: "Тэгээд яг юунаас айж байгаа юм бэ?" Хамгийн түгээмэл хариулт — онлайн дайралт, троллууд; түр хугацааны баривчилгаа. Монгол Улсын хөрш орнуудын авторитар дэглэмүүдтэй харьцуулахад энэ хоёр хариулт харьцангуй "зөөлөн" арга мэт сонсогдоно. Баривчилгаа нэг их удаан үргэлжлэхгүй гэсэн хүлээлттэй байдаг ч заналхийлэл болж, үйлдэлд нөлөөлөхөд хангалттай. Үүнийг би маш гайхсан. Би өөрөө Монголын иргэн биш, Монголд амьдардаггүй, академик эрх чөлөөг хамгийн өндөр түвшинд хамгаалдаг Германы их сургуульд ажилладаг. Миний хувьд хамгийн эрсдэлтэй зүйл гэвэл Монголд зорчих эрх хязгаарлагдах зэрэг л юм. Гэхдээ одоогоор энэ нь ямар ч боломжгүй зүйл.

Монголчууд Facebook-т маш идэвхтэй байдаг нь нэг талаараа шалтгаан байж болох ч ТББ, судлаачид, бодлого боловсруулагчид ч хуучнаар Twitter дээр идэвхтэй хэвээр л байна. Олон хүн надад зорилтот дайралтад зориулж тогтмол троллын багууд ажилладаг гэж итгэлтэйгээр хэлсэн.

Судлаачдаас сонсоход, зарим нь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн "Алсын хараa–2050"-ийг илтгэл, нийтлэлдээ магтах шаардлагатай мэт шууд бас чиглүүлэг, сануулга авч байжээ. Ямар нэг шийтгэлтэй эсэх нь тодорхой бус ч энэ нь улс төрийн нөлөө бүхий дарамт мэт санагдана. Энэ нь надад Бээжинд болсон Монгол судлалын хурал дээр илтгэгчид Ши Жиньпиний нэрийг зохиомлоор магтдаг байсан үзэгдлийг санагдуулсан юм.

Сүүлийн үед болсон жагсаал цуглааны үеийн баривчилгаа, мөн сэтгүүлчдийн баривчилгаа нь эрүүгийн бүрэлдэхүүн нь тодорхой бус бүдэг бадаг шалтгаан, улмаар яллах ажиллагаа үргэлжлээгүй тул эдгээр нь санаатай дарамт шахалт мэт харагдана. Эцэст нь хохиролгүй мэт харагдаж байж болох ч баривчлагдах үйл явц өөрөө айдас, стресс дагуулдаг ба олон нийтэд "сэжигтэн" гэсэн сүүдэр үлддэг. Шууд улс төрийн өндөр албан тушаалтнууд оролцож байгаа эсэх нь тодорхойгүй ч энэ нь нууц биш явагдаж байгаа бол улс төрийн аль нэг эрх мэдэлтэн оролцож байгаа нь гарцаагүй. Ардчилсан улсын улс төрийн албан тушаалтнууд хэзээ ч шүүмжлэгчдийн дуу хоолойг сүрдүүлж, айлгах үйл ажиллагааг дэмжих ёсгүй.

Өөрийгөө цензурдэх үзэгдэл тун бүдэг, ихэвчлэн аман ярианд тулгуурладаг тул нөхцөл байдлын эерэг өөрчлөлтийг хэмжихэд хэцүү. Олон улсын индексүүд ч онлайн довтолгоо, нийгмийн айдас зэрэг далд дарамтыг хэмжихэд хүндрэлтэй байдаг. Өнөөдөр олон орны адил Монгол Улсад ч гэсэн популист барууны хүчний нөлөөнд ардчиллын тулгуур зарчмууд ганхах эрсдэлтэй тулгарч байна. Энэ үед Монголын ардчиллын төлөөх иргэд, судлаачид, иргэний нийгмийн хүчнүүд өөрсдөө бэхжиж, хамгаалалтад гарч зогсох шаардлагатай юм.

Өнөөдрийн байдлыг дүгнэвэл зоригтойгоор, асуудлын голыг олж хийж байгаа хэвлэл цөөхөн. Дийлэнхдээ шууд дамжуулалт хийгээд явчихдаг. Нийгэмд ямар хэрэгтэй юм гэдэг том агуулгаараа хүмүүст мэдээлэл очихгүйгээр нэг хүний яриа очдог шийдэл явчхаад байна. Нэг нам олон жил давамгайлж байгаа энэ тохиолдолд хэвлэл сөрөг хүчний үүргийг сайн гүйцэтгэх ёстой. Зөвхөн албан тушаалын төлөө бие биеэ унагадаг, улс төрийн нөхцөл байдлыг харвал, үнэнийг хэлэхэд хэвлэл мэдээлэл зориггүй байсан учраас, болохгүй, бүтэхгүй байгаа бүхнийг гаргаж ирж чадаагүй учраас өнөөдрийн нөхцөл байдалд тулсан гэж харж болно.

Үнэнийг хэлэхэд хэвлэл мэдээлэл зориггүй байсан учраас болохгүй, бүтэхгүй байгаа бүхнийг гаргаж ирж чадаагүй учраас өнөөдрийн нөхцөл байдалд тулсан гэж харж болно. МАН-аас хэдэн тэрбумтан төрөв. Энэ нам эрх барьж байгаа үед яагаад өнөөдрийн нөхцөл байдал үүсчихсэн юм бэ гэдгийг магадлан харах ёстой. Ялангуяа, МУ-ын Ерөнхийлөгчийн гаргаж байгаа шийдвэр Засгийн газар, УИХ-ын бодлого үйл ажиллагаатай холбоотой асуудал дээр сэтгүүлчийнхээ хувьд байр сууриа илэрхийлсний төлөө учиргүй дарамтлаад байхгүй ч гэсэн хаанаас захиалсан юм, яагаад ингэж бичиж байгаа юм гэдэг нөхцөл байдал үүсдэг. Өнөөдрийн хүртэл миний зориг мохоогүй, мохох ч үгүй байх.

Шинээр нээгдэж байгаа сайтууд редакцууд бодлогоо зарладаг байгаасай. Хэвлэл, сэтгүүлч, сошиал ялгагдахаа больчхоод байна. Улс төрийн нийтлэл бичиж байгаа бол News.mn-ийн бодлоготой яаж уялдаж байгаа вэ гэдгийг боддог. Энэ мэт асуудлаа редакцууд сайн тодорхой болгох шаардлага улам бүр үүсэж байна. Хэвлэл мэдээлэл сайн байвал олон нийт мэдээлэлтэй байна. Тэр хэрээр сонголтоо маш сайн хийдэг гэдгийг л мартаж болохгүй.

Хэвлэлүүд өнөөдөр зоригтой ажиллаж байгаа. Гэхдээ нэг боомилж байгаа зүйл нь санхүүжилт. Өнөөдөр хаана мөнгө байна гээд харахаар бизнесүүдэд, ард түмэнд байхгүй. Ганцхан төрд мөнгө байна. Ийм болохоор гэрээ хийж, төрийн үйл ажиллагааг сурталчилна гэдэг — ихэнх хэвлэл мэдээллүүд ингэж л амь зогоож байна. Энэ талаас нь харахаар зоригтой гээд шууд хэлж болохгүй болчхож байгаа биз. Нэг үеэ бодоход тэнцвэртэй мэдээлэл хүргэх тал дээр сайжирсан.

Миний хүсдэг юм бол аль болох сөрөг хүчний байр суурийг хүргээсэй. Ингэж байж нэг зам засаглаж байгаа энэ үед эрх баригчид, хэт их улс төржилтийн сэдвээр ард түмний тархийг угааж байгааг зааглаж өгнө. Улс төржилтөөс хол байх тусам ард түмэн хүчтэй байна. Сонгож байгаа сэдвээ олон нийт суурьтай болгочихвол эрх баригчид хэчнээн ч олон жил төр барьсан бай хэвлэл мэдээлэл сөрөг хүчний үүргээ биелүүлж чадна.

Хэвлэл мэдээллийн зах зээл өөр түвшинд шилжиж байна. Сошиал платформыг дагаад агуулга, хэлбэр, дүрсээ өөрчилж байна. Одоогийн байдлаар Монголд гурван өдөр тутмын сонин үйл ажиллагаа тогтмол явуулдаг. Бид аль болох тоймлосон, баталгаатай, энэ асуудлын ард юу болсон юм, үнэн үү гэдгийг баримттайгаар гаргаж ирдэг мэдээллийн хэрэгсэл болохоор ажилладаг.

Хэвлэл мэдээллийн салбарын хамгийн чухал зүйл бол зориг. Зоригтой ажиллаж чадвал хийж байгаа бүтээлээрээ төрийн бодлогод, нийгэмд нөлөө үзүүлж чадна. Зоригтой ажиллана гэдэг бол бидний нэг том тулгуур багана. Гэтэл сүүлийн хоёр, гурван жилийн хугацаанд зоригтой ажиллах гэдэг зарчмаасаа ухарсан. Сэтгүүлч Н.Өнөрцэцэг шоронд хоригдсоноос хойш сэтгүүлч мэргэжлээрээ ажиллах хүний тоо ч буурсан — мэргэжлээрээ ажиллахаа болъё гээд салбараасаа гарсан хүмүүс байгаа, нэрлэж болж байна. Ер нь тэгсхийгээд л явж байвал зүгээр юм байна байдал үүсгэж байгаа юм.

Энэ үйл явдлаас хойш би хувь сэтгүүлчийнхээ хувьд ч гэсэн эрсдэлтэй том сэдвээр дуугарч, сэтгүүл зүйн эрэн сурвалжлах бүтээл хийгээгүй байдалтай л байна.

Зориг гэхээр ямар хэм хэмжээ вэ гэдэг чухал. Сайн редакц бол сэтгүүлчээ төлөвшүүлэхдээ эрх мэдэлтэн, албан тушаалтны өөдөөс сөрж, өөрсдийн зөв гэсэн мэдээллээ хүргэх зоригтой байхад нь чиглүүлж, хамгаалж өгдөг. Хууль эрх зүйн орчин дутмаг байгааг судалгаагаар гаргаад ирчихсэн. Эх сурвалжаа нууцлах зэрэг бусад хамгаалалт дутуу дулимаг гэдгийг салбартаа байгаа та хэд маань сайн мэдэж байгаа байх. Хууль эрх зүйн орчин, цалин мөнгө, хөдөлмөрийн хөлсний зах зээл гээд олон сэдэвтэй энэ агуулга уялдана.

Сэтгүүлч мэргэжлээрээ ажиллах боловсон хүчний тоо сүүлийн арван жилд 60 хувиар буурсан гэдэг судалгаа байсан. Буурах болсон шалтгааны нэг шинэ ойлголт гарч ирсэн нь бүллидэх, цахимаар дайруулах явдал юм.

Манай салбарынхан үеийн үед л зоригтой байж ирсэн. Цагийн цагт дайчин, өөрийнхөө санаа бодлоос гадна сэтгүүл зүйн бүтээлээр дамжуулаад нийгмийн дуу хоолой болдог. Одоо ч энэ хэвээрээ ажиллаж байгаа. Гэхдээ сүүлийн үед, ялангуяа ковидоос хойш нэг харзнасан, хүлээзнэсэн, эмээсэн зориг нь мохох зүйл мэр сэр байна уу даа. Яагаад гэвэл, редакцуудын нийтлэлийн бодлого, хуучин гарч байсан мэдээллийн урсгал, гарчиг, ярилцлагын өгч байгаа мэдээллээс харахад бид хэтэрхий мөлгөр болоод байгаа юм болов уу гэдэг зүйл ажиглагддаг. Энэ нь мэргэжлийн сэтгүүл зүйн тодорхой хэмжээний стандарт, үнэ цэн унах гээд байна уу гэж харагдана.

Гэхдээ бид зориг гэдгийг увайгүй байдал гэж бодож болохгүй. Зориг гэдэг бол бидний хувьд баримт, эх сурвалж юм. Мэдлэгт суурилсан агуулга. Мөн тухайн үйл явдал дээр задлан шинжилгээ хийсэн анализ бүхий нийтлэл, сурвалжилга юм гэж хувьдаа ойлгодог.

Зориг гэдгээ зөв тодорхойлох хэрэгтэй. Зодож, нүдэж байгаа юм шигээр бичих гэхээс илүүтэйгээр хэнд хэрэгтэй вэ гэдгийг бодож бичих хэрэгтэй. Ямар нэгэн зүйлийн муу муухай, хор уршгийг дэлгэхийг зоригтой гээд буй, зөв. Харин хэн нэгнийг зодох гэвэл буруу. Өөрөөр хэлбэл, асуудал бичвэл зөв, хүн рүү чиглэчихвэл буруу.

Зоригийн тухайд, асуудал дээр харьшгүй байх хэрэгтэй, хүнийг нь ерөөс бодох ёсгүй. "Тэр хэн билээ, ямар хамааралтай, албан тушаалтай хүн билээ" гэдгийг бодоод эхэлбэл өс хонзонгийн зориулалттай, сэдэл нь буруу тийшээ эргэчихдэг.