Ковидын үед төрөөс олгосон хөнгөлөлттэй зээлийн "өрмийг нь хамсан" ноолуурын компаниуд

“Эрүүл мэндээ хамгаалж, эдийн засгаа сэргээх 10 их наядын цогц төлөвлөгөө” гээч сүртэй нэртэй хөтөлбөрийг Монгол Улсын Засгийн газар 2021 онд батлан хэрэгжүүлсэн билээ. 

Аж ахуйн нэгж, бизнес эрхлэгчдийн эргэлтийн хөрөнгийг санхүүжүүлэх зорилготой “Ажлын байрыг дэмжих зээл” (3%-ийн хүүтэй)-д ₮2 их наяд, Ипотекийн зээл (3%-ийн хүүтэй орон нутгийн / бусад хөнгөлөлт)-д ₮1 их наяд, мал аж ахуйн үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилготой “Малчдыг дэмжих зээл” болон “Хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг дэмжих зээл”-д тус бүр ₮500 тэрбум, үлдсэн зургаан их наядыг Төвбанкны репо санхүүжилт болон бусад арга хэмжээнд зарцуулахаар төлөвлөж байв.

Ковид ч алга болсон, бид ч ₮10 их наядынхаа араас нэхэл дагал болоогүй, зорилгодоо хүрсэн байлгүй гээд мартсан байтал өнгөрсөн даваа гарагийн Ерөнхий хяналтын сонсгол “бөмбөг” тэслэх нь тэр. Тэр үед 22 мянган иргэн, ААН-д 789 тэрбум төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээл олгосон бөгөөд зээлдэгчдийн 50% нь 10-50 сая төгрөг, 34% нь 5-10 сая, 11% нь 1-5 саяыг авч, үлдсэн таван хувь нь ₮5 тэрбумаас дээш дүнтэй зээл авчээ. Тэдгээр 109 зээлдэгч нийт зээлийн санхүүжилтийн 55% буюу 436 тэрбум төгрөгийг давуу эрхтэйгээр авсан гэсэн үг. 

Хамгийн өндөр дүнтэй хөнгөлөлттэй зээл авсан 10 компанийн 5 нь ноолуурынх

Цар тахлын үед 10 их наядын цогц төлөвлөгөөний хүрээнд төрөөс хамгийн өндөр дүнтэй зээлийг хамгийн хямд хүүтэй авсан 10 ААН-ийн тэн хагас буюу тав нь ноолуурын компани байх юм. Тодруулбал, “Ханбогд кашмер” ХХК зургаан удаа нийт 68.8 тэрбумыг авсан нь хамгийн өндөр дүн бөгөөд араас нь “Сор кашмер” ХХК 21.5 тэрбум, “Кашмер холдингс” ХХК 16.6 тэрбум, “Гоёл кашмер” ХХК 11.6 тэрбум, “Үлэмж кашмер” 10.5 тэрбумын хөнгөлөлттэй зээлд хамрагджээ. 

Тэртээ тэргүй хөл дээрээ бат зогссон томоохон ноолуурын үйлдвэрүүдэд очиж очиж Ковидын үед хөнгөлөлттэй зээл дахин дахин олгох ямар шаардлага байсан юм бол. Зөвхөн эдгээр таван ноолуурын компанид гэхэд ₮129 тэрбумын нэн хөнгөлөлттэй зээл олгож, ажлын байрыг нь хадгалахаас илүү амин чухал хэрэгцээ тэр үед монголчуудад байсан биш бил үү. 

ХАА-н салбарт 2008 оноос хойш хэрэгжсэн төсөл, хөтөлбөр, хөнгөлөлттэй зээл, дэмжлэг, урамшууллын зарцуулалтаар хийсэн сонсголын үеэр өнгөрсөн 18 жилийн булхай но-г ухвал барагдахгүй далай гэдэг нь илэрхий болсон. Ердөө тавхан жилийн өмнөх явдал буюу “10 их наядын цогц төлөвлөгөө”-ний хөнгөлөлттэй зээлийнхамрагдалт, зориулалт, зарцуулалтаас харахад хамгийн өндөр дүнтэй багцуудыг улс төрийн хүрээнийхэнтэй ойр томоохон ноолуурын компаниуд болон улс төрчдийн хамаарал бүхий гурилын үйлдвэрүүд  хуу хамсан байх нь тэр. 

Ноолуур бэлтгэлийн хүрээд зарцуулах ёстой ₮200 тэрбумын эх үүсвэрээ хоёр дахин давуулав

Засгийн газраас Ковидын үед малчдын гарт бэлэн мөнгө оруулах, орлогыг нь тасалдуулахгүй байх хамгийн хурдан суваг нь ноолуурын худалдан авалт гэж үзсэн. Тиймдээ ч 10 их наядын хөтөлбөрийн хүрээнд ХАА-г дэмжих ₮500 тэрбумын зээлийн эх үүсвэр тусгагдсан бөгөөд үүн дотор “хаврын ноолуур бэлтгэлд зориулж ноолуур боловсруулах аж ахуйн нэгжүүдэд 200 тэрбум төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээл олгох”-оор тусгайлан тусгасан байв. 

Ноолуур бэлтгэлийн хөтөлбөрт энэ удаа “Говь” ХХК хамгийн өндөр дүнтэй зээл буюу 79.5 тэрбумыг зургаан удаагийн хөөцөлдөлгөөгөөр авчээ. Араас нь “Ханбогд кашмер” ₮47 тэрбум, “Сор кашмер” ХХК 40.6, “Кашмерхолдингс” ХХК 35, “Хатант интернэйшнл” 26.9 тэрбум гэхчлэн нийт 14 томоохон зээлдэгч ₮10 тэрбумаас дээш дүнгээр 202 тэрбумын зээл авсан байна.

Хамгийн гол нь Ноолуур бэлтгэлийн хүрээнд олгохоор төлөлөвсөн 200 тэрбумаасаа давуулж, нийт 84 иргэн, ААН-д ₮397 тэрбумын зээл олгосон нь анхаарал татна. 

“Цагаан алт” хөтөлбөрөөс “Ханбогд кашмер” долоон удаа нийт 67 тэрбумын хөнгөлөлттэй зээл авчээ 

Ерөнхийлөгчийн санаачилсан “Цагаан алт” хөтөлбөр 2024-2028 онд хэрэгжих бөгөөд  одоогоор нийт 183 иргэн, ААН-д ₮520 тэрбумын зээл олгожээ. “Цагаан алт”-ын хүрээнд хамгийн өндөр дүн бүхий хөнгөлөлттэй зээл авсан 10 компанийг мөн л “Ханбогд” ХХК тэргүүлж, долоон удаагийн гүйлгээгээр нийт 67 тэрбумын зээл, “Говь” ХХК 66 тэрбум, “Сор кашмер” 36.7, “Гоёл кашмер” 24, Кашмер холдингс” ХХК 23.8 тэрбумыг тус тус зээлсэн байна. 

Ингэхэд “Говь”, “Ханбогд” ХХК тэргүүтэй хэдхэн томоохон компаниудад төр нэн хөнгөлөлттэй зээлээ 6-7 удаа олгохоос аргагүй болтлоо манай ноолуурын салбарын үйлдвэрлэл, хүчин чадал доройтсон юм гэж үү. Ноолуурын салбар нь манай улсын уул уурхайн бус экспортын хамгийн том салбар бөгөөд малчдын амьжиргаатай шууд холбогддог онцлогтой. 

Иймд ноолуурын салбарын хөнгөлөлттэй зээлүүдийг хамгийн ихээр бөөндөж авдаг дээрх таван компанийн эздийг танилцуулъя.

“Говь” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал Баатарсайханы Амарсайханыг монголчууд “бүлэг зодооны” хэргээр нь эчнээ мэддэг болсон. Харин түмэн төрд нүүртэй, Хөдөлмөрийн баатар Ц.Баатарсайхан захирлын улс төр, бизнесийн хүрээлэл, нөлөө хэзээнээсээ том учраас олон зүйл нурших нь илүүц. “Говь”-ийн экспорт, орлого, цэвэр ашиг, хүн хүч, үйлдвэрлэлийн хүчин чадлын тухай ч ярих нь цаг үрсэн явдал болно. 

“Ханбогд кашмер” ХХК-ийн ерөнхий захирал Ч.Ганцэцэг өнгөрсөн жил Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Хөдөлмөрийн баатар болсон бөгөөд Хөгжлийн банкнаас авсан ₮25 тэрбумын зээлээ зориулалтын бусаар зарцуулсан нь 2023 оны нээлттэй сонсголоор ил болж байв. 25 тэрбум төгрөг зээлснийхээ найман тэрбумыг ньбанкинд хадгаламж болгож, 13 тэрбумаар нь өмнөх зээлээ хааж, үлдсэн дөрвөн тэрбумыг бусад зүйлд зарцуулсан тухайгаа тэрбээр тайлбарлахдаа “Ноолуурын улирал дууссаны дараа зээл гарсан учир 8 тэрбумыг хадгалаад, хавар нь түүхий эд авсан” хэмээж билээ. 

Харин сүүлийн таван жилд Ч.Ганцэцэг захирал хөдөө аж ахуйн салбараас нийтдээ 182 тэрбум төгрөгийн нэн хөнгөлөлттэй зээл авсан нь саяын сонсголоор ил болов. Ямартай ч тэр 1998 онд үүсгэн байгуулагдсан компани өдгөө жилд 1500 гаруй тонн ноолуур боловсруулж, 300 000 сүлжмэл, 300 000 нэхмэл/оёмол бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүчин чадалтай болгож, 700 орчим хүнийг ажлын байраар хангаж буй.

“Кашмер холдингс” ХХК-ийг хэрэглэгчид “Эвсэг” брэндээр нь илүү сайн мэддэг. 1981-1982 оны үед “Ээрмэл” компанийн суурин дээр байгуулагдсан “Кашмер холдингс” өдгөө Монголын ноос, ноолуурын салбарын томоохон боловсруулах болон бэлэн хувцас үйлдвэрлэгч компаниудын нэг болжээ. "Кашмер холдингс"-ийн Зөвлөх зөвлөлийн дарга Б.Ёндонжамц 2021 оны тавдугаар сард Хөдөлмөрийн баатар цолыг Ц.Баатарсайхантай хамт нэг өдөр хүртсэн юм. Ерөнхийлөгч Х.Баттулга тухайн үед түүнийг Монголын ноос ноолуурын салбарыг дэлхийд өрсөлдөхүйц болгоход хувь нэмэр оруулсан хүн гэж онцолж байв.

Харин тус компанийн эзэн гэгддэг Сэмбээжавын Мөнхжаргал нь “жижиг” Тавантолгойн томоохон хувьцаа эзэмшигч, нийслэлийн А зэрэглэлийн газарт эзэн суусан нэгэн гэж хэвлэлээр цоллуулж байсан нэгэн.  

“Сор кашмер” ХХК мөн 1998 онд байгуулагдсан бөгөөд 2013 оноос хойш гүйцэтгэх захирлаар нь Б.Бархасбадь гэдэг хүн ажиллаж байгаа гэж нээлттэй мэдээллийн санд буй ч компанийн цахим хуудаст бол СЕО нь М.Эрдэнэтуяа гэж мэдээлжээ. Тэрбээр жилд 800 орчим тонн ноолуур, 200 тонн тэмээний ноос, 30 гаруй тонн сарлагийн хөөвөр, 200 гаруй тонн хонины ноос боловсруулах хүчин чадалтай, 150 орчим ажилтантай компанийг удирддаг. 

“Гоёл кашмер” ХХК нь 2005 онд дөрвөн ажилтантайгаар компани болж албан ёсоор байгуулагдсан, гэр бүлийн бизнес аж. Гүйцэтгэх захирал нь Б.Ариунаа хэмээх бүсгүй. Тус компани өдгөө 200 орчим хүнийг ажлын байраар хангаж, жилд 300 000 ширхэг ноолууран сүлжмэл, нэхмэл, оёмол, мөн арьсан эдлэлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг байна.

Өөрийн сэтгэгдлээ илэрхийл

Share Tweet