Томилолт | Монголын баруун хязгаар дахь малчны хотноос дэлхийд тэмүүлэх Тува-Яки брэнд

Алсад сүндэрлэх мөнх цаст хайрхан, замын хажуугаар давхраатан дүнхийх өндөр уулсыг ажин явахуйд сэтгэлд хархираа хөөмийн түрлэг эрхгүй төсөөлөгдөм. Сүрлэг уулсын дундуур суналзан урсах гол, голын эрэг дагуу чийг даасан ногоон туяа татсан нь өндөрлөг газраас харахад уран зураг мэт үзэгдэнэ. Жаргах нарны туяа улбар туяа орчныг бүчих нь Монголын их амар амгаланг үггүй өгүүлэх аж.

Энэ бол Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сум. Eguur news агентлагийн сурвалжлах баг хязгаар нутгаа сахин, Алтайн өндөрлөг уулсаа бараадан аж төрж суугаа Тува түмнээ зорьж яваа нь энэ. Харгантын гол өгсөн явсаар үдшийн бүрийтэй залгах үед манай зочин А.Сувдаа биднийг замаас тослоо.

Гэвч бид хүрсэн газраа даваа хэмээн зааж, тэр хүлээж буй цэгээ дэнжийн хажууд гэж газарчилсан нь багахан будилаан үүсгэж, инээд хөөр болоод амжсан юм. Далайн түвшнээс дээш 3000 гаруй метр өндөр уулсын дунд амьдардаг уугуул иргэдийн нэрлэж занших нь аргагүй мэт. Машинаас буухад уулын орой дээр буй мэт сэрүү татаж, голын чимээ нам дороом сонстох аж. Ийм нэгэн од асгарсан шөнөөр н.Алтангэрэлийн хот айлд ирэв.

06:00 цаг. Өглөөний сааль

Үүр цайхтай зэрэгцэн ямархан сүрлэг байгальд ирснээр харахсан гэж яарна. 05:00 цагаас багахан өнгөрмөгц гэрийн эзэд босож,, үхэр малаа ойртуулахаар гэрээс гарлаа.

Цэнгэл сум Тува ястны цөм нутаг. Тувачууд Алтайн өндөр нурууны үргэлжлэл Цэнгэл хайрханаа тахин шүтэж, уугуул нутагтай уламлажлалт мал аж ахуйгаа эрхлэн байна. Бидний зорин ирээд буй Харгантын голын зусланд тува айлууд эртнээс нааш айлсан зуссаар иржээ.

Улсын хилтэй ойрхон, тэнгэр тэмүүлсэн өндөр, хад чалуу ихтэй энэ газрыг сарлаг үхэргүйгээр төсөөлөшгүй аж. Сарлагийг сүрлэг төрх байгалийн тогтоцыг улам ч тодотгоно. Үхэр хураах гэж их ажил болсонгүй. Бие гүйцсэн бүдүүн үнээнүүд зэлтэй тугалаа бараадан хоножээ.

Үсээ хоёр салаа сүлжиж, цэнхэр дээл живхийтэл бүсэлж өмссөнийг нь харвал А.Сувдааг 20 хүрч буй охин гэж таамагламаар. Гэхдээ тэр хүний хань, дөрвөн хүүхдийн ээж 30 шүргэж яваа бүсгүй.

Саалийн үеэр бидний дунд "Сарлаг маш номхон дөлгөөн амьтан. Нэг үнээнээс нэг литр орчим сүү гардаг. Бусад үүлдэртэй харьцуулахад бага боловч маш шим тэжээлтэй. Манай энэ далайн түвшнээс дээш 3300 орчим метр өндөр гэдэг. Сарлаг л энд идээшлэн амьдарч чаддаг. Маш тэс тэвчээртэй" хэмээх яриа өрнөв.

Тэрбээр 40-өөд үнээ саадаг хэдийн хоёр цаг хүрэхгүйн хугацаанд дууслаа. Тувачуудыг хэзээнээс мал ахуйтай ойр, анч дайчин улс гэдэг. Сарлаг гаршуулан сургасныг нь ажваас байгаль дэлхийтэйгээ ойр, эгэл бөгөөд бахдам амьдарч буй нь илт. Олонхын сэтгэлд догшин ширүүн дүрээр хоногшсон сарлаг энд тушаагүй зогсож байгаад саалгахыг харах тунч соньхон.

Тува-Яки бяслаг

Нутгийн зах, уулсын өндөрлөгт аж төрж буй энэ хот айлыг зорьсон шалтгаан нь "Тува-Яки" хэмээх бяслагийн брэнд. Одоогоос найман жилийн өмнө энэ хотод айлд бяслагийн үйлдвэрлэл эхэлжээ. Монгол сарлагийн сүүгээр европ стандартаар үйлдвэрлэдгээрээ онцлог.

Санаачлагч нь "Чинагийн Галсан" сангийн тэргүүн Г.Галтайхүү. Нэр дугдагдаж буй Ч.Галсан хэмээх эрхэм бол бидний хэзээний танил Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Хөдөлмөрийн баатар зохиолч. Тэрбээр тувачуудын тод төлөөлөл билээ.

А.Сувдаа бол тус брэндийн нүүр царай төдийгүй гардан үйлдвэрлэгч нь. Хүүхэд асрах ажилтай таван жил завсарлаад ажилдаа эргэн ороод буй. Яриа өгөхдөө сандарч ичингүйрэх түүнийг багахан явуулж “Чи ийм гоё брэндийн нүүр царай байж ичиж болохгүй. Ингээд гоё зургаа авхуулдаг л юм байна билээ шүү дээ” хэмээн Тува-Яки брэндийн пэйж дээрх зургийг нь харуулахад “Харин тийм ээ. Би ингээд хэвлэчихнэ гэж мэдээгүй. Галтай ах гоё зураг гээд байдаг юм” хэмээв.

Тэрбээр “Гадаадаас 2,3 удаа багш ирж би хичээл заалгасан. Тэр хүмүүсийн зааснаар цэвэр цэмцгэр, зөв стандартай бяслаг хийхийг эрхэмлэдэг. Бяслагийг зөвхөн өглөөний сүүгээр хийдэг юм. Маш их сүү ордог учраас эндхийн айлуудаасаа сүү авна. Одоохондоо айлуудаас сүү авч эхлээгүй байна. Цагаан идээгээ хураасны дараа намраас авна. Бяслаг удах тусмаа л амттай болдог юм билээ” гэв.

Бяслагийн үйлдвэрийн гэр хот айлаас зайдуу оршино. Дотроо маш цэмцгэр, дороо зоорьтой. А.Сувдаа энэ гэртээ нэг л орчихвол өдөржингийн ажил ундарна. Гэхдээ маш тайван тухтай учраас аливааг эргэцүүлэх, ном унших гээд өөртөө зав гаргах орон зай нь болдог гэсэн юм.

Далайн түвшнээс дээш 3000м дээш өндрийн 500 төрлийн эмийн ургамалд бэлчсэн 30 гаруй тува айлын сарлагийн сүүгээр хийж, Алтайн зооринд бойжиж буй бяслагийн түүх, түүнийг бүтээгч даруухан бүсгүйн түүхээс хуваалцлаа.

Өөрийн сэтгэгдлээ илэрхийл

Share Tweet