Ховдын Засаг дарга байх үеэсээ COP17-ийн индэр хүртэлх 3 жил "Халзан бүрэгтэй"-г эсэргүүцсээр ирсэн Э.Болормаа | цаад өрнөл

Э.Болормаагийн Халзан бүрэгтэй төслийн талаарх байр суурь 2023 онд Ховд аймгийн Засаг даргын хувиар иргэдийн эсэргүүцэлд тулгуурлан хайгуулыг зогсоохоос эхэлж, 2024 онд УИХ-ын гишүүний хувиар төслийг сэргээх шийдвэрийг шүүмжилж, 2025 онд парламентын хяналтын сонсголоор байгаль орчин, цацраг, иргэдийн эрх ашгийг тодорхой болгохыг шаардах чиглэлээр үргэлжилж байв. Энэ удаа тэрбээр COP17-ын индэр дээрээс дараах байр суурийг илэрхийлэв.

"“Халзан бүрэгтэй” гэх ховор элементийн олборлолтын төслийг эсэргүүцэж, иргэд жагсаж байгаа. Би ч бас тэр төслийг эсэргүүцэж байгаа. Тиймээс газрын доройтлын асуудлыг ярихад, байгаль хамгааллын сайн арга бол буруу үйл ажиллагаанаас зайлсхийх. Харин дараагийн эрэмбэ бол сөрөг нөлөөллийг бууруулахыг хичээх. Иймээс бид өөр өөр улс орнуудад энэ төрлийн яриа хэлэлцүүлгийг өрнүүлэх боломжтой. Учир нь бид нэг агаар мандалтай, нэг дэлхий дээр амьдарч байгаа учраас . 20 орны 20 парламентын гишүүд нэг дор цуглах боломж маш ховор олддог" гэв.

Халзан бүрэгтэй нь Ховд аймгийн Мянгад сумын Гахайт багийн нутагт байрлах газрын ховор элементийн орд. Төслийг “Монголиан Нэшнл Рийр Ийрт Корп” ХХК хэрэгжүүлж, хайгуулын ажлыг олон жилийн турш хийж ирсэн. Төсөлд газрын ховор элементээс гадна уран, цацраг идэвхт элементүүдтэй холбоотой асуудал хөндөгддөг. Тиймээс иргэдийн эсэргүүцэл нь зөвхөн олборлолтын эсрэг бус, олборлолт эхэлбэл байгаль орчин, хүний эрүүл мэндэд ямар эрсдэл гарах вэ гэдэг дээр төвлөрч ирсэн.

Timeline | Э.Болормаагийн гурван жилийн эсэргүүцэл, өрнөсөн үйл явдал

2023.03 сар. Ховд аймгийн Засаг даргын хувьд иргэдийн дэмжлэггүйгээр төслийг үргэлжлүүлэхгүй гэсэн байр суурь илэрхийлж, хайгуулыг түр зогсоосон

2023 оны есдүгээр сарын 20-нд нийтлэгдсэн ярилцлагадаа Э.Болормаа Халзан бүрэгтэйтэй холбоотой асуудлаар иргэдийн дуу хоолойг нээлттэй сонсох ёстой гэсэн байр суурь илэрхийлж, Мянгад суманд жагсагчидтай уулзсан, Улаанбаатараас мэргэжлийн байгууллагын ажлын хэсэг ажиллуулсан, улмаар иргэдийн шаардлагад үндэслэн аймгийн Онцгой комиссоор хайгуулын ажлыг түр зогсоосон гэж тайлбарлажээ.

Тэр үедээ мөн “иргэдийн дэмжлэг, зөвшөөрөлгүйгээр үргэлжлүүлэхгүй” гэсэн байр сууриа баримтална гэдгээ мэдэгдсэн байна

2023.09 сар. Засгийн газар иргэдийн гомдол, саналыг үндэслэн төслийн үйл ажиллагааг түр түдгэлзүүлсэн

Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ Ховдод ажиллаж, иргэдийн гомдол, саналыг сонссоны дараа Засгийн газар 2023 оны есдүгээр сарын 6-нд Халзан бүрэгтэй ордын үйл ажиллагааг түр түдгэлзүүлэх шийдвэр гаргасан талаар хожмын эх сурвалжууд мэдээлсэн байдаг. Цаашид үргэлжлүүлэх эсэхийг нутгийн иргэдийн саналд үндэслэхээр болсон байна.

Энэ үед Э.Болормаа Ховд аймгийн Засаг даргын албан тушаалтай байсан бөгөөд дээр дурдсанчлан өмнө нь төслийн талбайд ажиллаж, иргэдийн шаардлагаар хайгуулын ажлыг түр зогсоох арга хэмжээ авч байжээ.

2024.08.27. УИХ-ын гишүүн болсны дараа төслийг яагаад яаравчлан сэргээж байгааг сайдаас асууж, бодлого, эрх зүйн орчныг эхэлж тодорхойлохыг шаардсан

УИХ-ын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны хуралдаанаар Засгийн газрын 2024–2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг хэлэлцэх үеэр тэр Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Ц.Туваанаас Халзан бүрэгтэй төслийг сэргээсэн талаар асуусан.

2024.09 сар. “Халзан бүрэгтэй”-г сэргээхээс өмнө нөхцөл байдал үнэхээр өөрчлөгдсөн эсэх, иргэдийн байр суурийг дахин тодруулах шаардлагатай гэж үзсэн

Түүний гол шаардлага гурван хэсэгтэй байв. Нэгдүгээрт, газрын ховор элементийн салбарт төрөөс баримтлах бодлогоо тодорхой болгох. Хоёрдугаарт, шаардлагатай эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх. Гуравдугаарт, Халзан бүрэгтэйг сэргээхээс өмнө Ховдод очиж, нөхцөл байдал үнэхээр өөрчлөгдсөн эсэхийг шалгах.

Тэр мөн “ашигт малтмал гэдэг ашиг сонирхолд нэрвэгдсэн салбар” гэдгийг сануулж, төслийг сэргээх болсон үндэслэлд эргэлзэж байгаагаа илэрхийлсэн байна.

2024.11 сар. Төслийн талбайд очиж танилцсаныхаа дараа цацраг, байгаль орчин, Хар-Ус нуурын ай сав, үр өгөөж, төрийн оролцооны талаар тодорхой хариу шаардсан

Тухайлбал:

• цацраг идэвхт бодистой холбоотой эрсдэлийг хэрхэн хаах;
• үр өгөөж нь хэнд очих;
• стратегийн ач холбогдолтой гэж үзэж байгаа бол төр ямар оролцоотой байх;
• Хар-Ус нуурын ай сав, бэлчээр, нутгийн иргэдэд ямар нөлөө үзүүлэх;
• эрсдэлийг хэрхэн бууруулах нь тодорхой эсэх зэрэг асуудлыг тавьжээ.

2025.07.08. УИХ-ын Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн болон Эдийн засгийн байнгын хороод хамтран Халзан бүрэгтэй ордын ашиглалт, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл, эрсдэлийг нарийвчлан судлах ерөнхий хяналтын сонсгол зохион байгуулах тогтоолыг хэлэлцэж баталсан. Э.Болормаа уг хуралдаанд асуулт асууж, байр сууриа илэрхийлсэн гишүүдийн нэг байв.

Ингэснээр асуудлыг зөвхөн улс төрийн маргаан биш, парламентын хяналт шалгалтаар нягтлах шаардлагатай асуудал гэж авч үзэх шат руу орсон юм.

2025.09.23. Ерөнхий хяналтын сонсголд оролцож, иргэд төслийг эсэргүүцэж байхад төр олон улсад төслийг сурталчилж буйг шүүмжилсэн

Тэр “Иргэд амь насаараа дэнчин тавьж газрын ховор элементийг эсэргүүцнэ гэж байна” гэж хэлээд, салбарын сайд гадаадад газрын ховор элементийн төслийг танилцуулж байгаа талаар шүүмжилсэн байр суурь илэрхийлж байв.

2025.11.20. Сонсголын үр дүн нь “Халзан бүрэгтэй төслийг бүр мөсөн зогсоох” шийдвэр болоогүй. Харин хайгуул, судалгааг үргэлжлүүлж, нөөцийг бүрэн тогтоох шаардлагатай гэсэн дүгнэлт гарсан.

Харин Ховд аймгийн иргэдийн хувьд дараах агуулгаар өнгөрсөн дөрвөн жилийн турш эсэргүүцэж ирэв

1. Усны ай савын асуудал

Мянгад сумын иргэдийн хамгийн том болгоомжлолын нэг нь усны нөөц, Их нууруудын хотгорын экосистем. Иргэдийн байр сууринаас харахад олборлолтын явцад химийн бодис, хүнд металл болон цацраг идэвхт элементүүд хөрс, усанд тархвал зөвхөн уурхайн талбайгаар хязгаарлагдахгүй байх эрсдэлтэй гэж үздэг.

2025 оны УИХ-ын сонсголыг чухам “байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл, эрсдэлийг нарийвчлан судлах” зорилгоор зохион байгуулсан нь энэ асуудал хэр том болсныг харуулна.

2. Цацраг идэвхт бодисын эрсдэл

Энэ бол Халзан бүрэгтэйг бусад уурхайн төслөөс ялгаж байгаа хамгийн маргаантай асуудал. Иргэдийн зүгээс уран, торий болон бусад цацраг идэвхт элементүүд олборлолтын явцад хэрхэн тусгаарлагдах, хаягдал нь хаана, ямар технологиор хадгалагдах, усанд нөлөөлөх эсэх талаар хангалттай тодорхой хариулт аваагүй гэж үзэж байна.

2025 оны хяналтын сонсголд Мянгадын иргэд Байгаль орчны тухай, Усны тухай, Цөмийн энергийн тухай хууль зөрчигдөж байгаа гэж үзэж буйгаа илэрхийлсэн.

Энд нэг зүйлийг ялгах хэрэгтэй: иргэдийн болгоомжлол байгаа нь цацрагийн бодит хохирол аль хэдийн тогтоогдсон гэсэн үг биш. Харин эрсдэлийг хангалттай тодорхой болгож, шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр тайлбарлахыг шаардаж байгаа асуудал юм.

3. “Бидний нутаг, бидний зөвшөөрөл” гэсэн асуудал

Эсэргүүцлийн өөр нэг гол шалтгаан нь нутгийн иргэдийн зөвшөөрөл. Төслийн удирдагч Ц.Пүрэвтүвшин өөрөө 2023 онд өгсөн ярилцлагадаа Мянгадын иргэдэд төслийг 2021 оноос танилцуулж эхэлсэн, 2022 оны зунаас сумын хэмжээнд танилцуулга хийсэн гэж ярьсан. Гэвч түүний хэлснээр 2022 оны арваннэгдүгээр сараас иргэдийн эсэргүүцэл үүсэж, үйл ажиллагаа зогссон байна.

Өөрийн сэтгэгдлээ илэрхийл

Share Tweet