Нам байгуулахад 22 мянга гаруй хүний дэмжлэг шаардах нь шинэ улс төрийн хүчнүүдэд саад болох уу
Үндсэн хуульд тусгасан сонгогчдын 1 хувийн босго 2028 оноос хэрэгжиж эхэлснээр Монгол Улсад улс төрийн нам байгуулахад 22 мянга гаруй хүний нэгдэл шаардлагатай болохоор байна. УИХ-ын гишүүн Ж.Золжаргал энэ зохицуулалт нь иргэдийн эвлэлдэн нэгдэх эрх, шинэ улс төрийн хүчнүүд бий болох боломжийг хязгаарлаж болзошгүйг онцолжээ.
Монгол Улсад улс төрийн нам байгуулахад тавигдах шаардлагын асуудал улс төрийн өрсөлдөөн, иргэдийн эвлэлдэн нэгдэх эрх, ардчилсан төлөөллийн тогтолцоотой холбоотойгоор анхаарал татаж байна. Ялангуяа сонгуулийн эрх бүхий нийт иргэдийн нэг хувиас доошгүй тооны хүн нэгдэж нам байгуулах тухай Үндсэн хуулийн зохицуулалт хэрэгжиж эхлэхэд шинэ нам байгуулахад шаардагдах хүний тоо эрс нэмэгдэх юм.
Үндсэн хуульд ямар зохицуулалт бий вэ?
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 19¹ дүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэгт:
“Намыг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэдийн нэг хувиас доошгүй тооны иргэн эвлэлдэн нэгдэж байгуулна” гэж заасан.
Энэ зохицуулалт нь нам байгуулахад шаардагдах гишүүдийн тоог тогтмол тоогоор бус, сонгуулийн эрх бүхий иргэдийн нийт тоонд үндэслэн тогтоож буйгаараа онцлог юм.
Уг шаардлага 2028 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжиж эхлэхээр байгаа бөгөөд бодит босго нь тухайн үед хамаарах сонгогчдын тооноос шалтгаална. Харин 2023 оны долоодугаар сарын 7-нд батлагдсан Улс төрийн намын тухай хуулийн 12.3.6-д нам бүртгүүлэхэд 801-ээс доошгүй гишүүний бүртгэл, гарын үсгийг бүрдүүлэх шаардлага тусгагдсан. Тус хууль 2024 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжиж эхэлсэн.
Иймээс одоогийн бүртгэлийн шаардлага болон Үндсэн хуулийн нэг хувийн босгыг ялгаж ойлгох хэрэгтэй. Нэг хувийн шаардлага хэрэгжиж эхэлснээр нам байгуулахад шаардагдах дэмжигчдийн тоо одоогийн 801 гишүүний босгоос үлэмж нэмэгдэхээр байна.
22 мянга уу, 25 мянга уу?
2024 оны УИХ-ын сонгуулийн сонгогчдын нэрийн жагсаалтад 2,224,233 сонгогч бүртгэгдсэн. Энэ тоонд нэг хувийн тооцоо хийвэл 22,242.33 буюу бүхэл тоогоор дээш тоймлоход 22,243 хүн болно.
Тиймээс 2024 оны сонгогчдын тоог суурь болгон тооцоход улс төрийн нам байгуулахад 22 мянга гаруй хүний нэгдэл шаардагдахаар байна. Харин 2028 онд шаардлагатай хүний тоо тухайн үеийн сонгогчдын тооноос хамаарч өөрчлөгдөнө.
Шинэ улс төрийн хүчнүүдэд ямар хүндрэл үүсэж болох вэ?
Улс төрийн нам байгуулахын тулд олон мянган хүний дэмжлэгийг богино хугацаанд цуглуулах шаардлага нь санхүүгийн болон зохион байгуулалтын боломж хязгаарлагдмал иргэд, залуучууд, шинээр улс төрд орж буй бүлгүүдэд илүү их ачаалал үүсгэж болно.
Гэхдээ нам байгуулах босгыг тогтоохдоо зөвхөн шинэ намын боломжийг бус, намын тогтвортой байдал, бодит гишүүнчлэл, зохион байгуулалтын чадавх зэрэг асуудлыг мөн харгалзан үзэх шаардлагатай. Тиймээс энэ зохицуулалтын талаар хэлэлцэхдээ улс төрийн нам байгуулах эрхийг хангах болон намын үйл ажиллагаанд тавигдах хууль ёсны шаардлагыг хэрхэн тэнцвэржүүлэх вэ гэдэг асуудал чухал юм.
Олон улсын байгууллага босгыг бууруулахыг зөвлөжээ
Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллагын Ардчилсан институт, хүний эрхийн газар (OSCE/ODIHR) Монгол Улсын Улс төрийн намын тухай хуулийн талаар гаргасан 2025 оны тавдугаар сарын 16-ны өдрийн эцсийн санал, зөвлөмждөө нам байгуулахад шаардагдах нэг хувийн босгыг дахин авч үзэж, мэдэгдэхүйц бууруулахыг зөвлөсөн байна.
Тус байгууллагын үнэлгээнд 2024 оны сонгогчдын тоогоор нэг хувийн босго 22 мянга гаруй хүнтэй тэнцэхийг дурдсан бөгөөд ийм хэмжээний дэмжлэг цуглуулах нь улс төрийн шинэ хүчин байгуулахад хүндрэл учруулж болох асуудлыг хөнджээ.
Энэ нь зөвхөн дотоодын улс төрчийн шүүмжлэл бус, олон улсын байгууллагын хууль тогтоомжийн үнэлгээнд мөн туссан асуудал юм.
Нам байгуулах эрх ба улс төрийн өрсөлдөөний асуудал
Улс төрийн нам байгуулахад шаардагдах хүний тоо нь зөвхөн бүртгэлийн техникийн шаардлага биш. Энэ нь иргэд улс төрийн үзэл санаагаа илэрхийлэх, нийтлэг зорилгын хүрээнд нэгдэх, сонгуульд оролцох боломжтой шууд холбоотой.
Нэг хувийн босгыг дэмжигчид намын бодит гишүүнчлэл, зохион байгуулалтын чадавхыг баталгаажуулах шаардлагатай гэж үзэж болох бол шүүмжлэгчид ийм өндөр босго нь шинээр улс төрийн хүчин бий болох боломжийг хязгаарлаж болзошгүйг анхааруулж байна.
Иймд Үндсэн хуулийн зохицуулалт хэрэгжиж эхлэхээс өмнө нам байгуулахад шаардагдах хүний тоо, бүртгэлийн журам, иргэдийн эвлэлдэн нэгдэх эрхийн хоорондын тэнцвэрийг хууль тогтоогчид хэрхэн шийдвэрлэх нь анхаарал татсан асуудал хэвээр байна.
О.ОНОН
АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд Eguur.mn хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү.