Эдийн засагч Р.Даваадорж: Шатахууны үнэ 1000 төгрөгөөр тогтохгүй өснө. Ковидын үеийнх шиг төсөл санаачлаад даван туулчихгүй

Ойрх Дорнодод үүсээд буй дайны нөхцөл байдал болон үүнийг дагасан бүс нутгуудын тогтворгүй байдал улс орнуудын эдийн засагт нөлөөлж байна. Иймд Засгийн газрын түвшинд бид энэ үеийг ямар бодлогоор хэрхэн давах туулах ёстой талаар Эдийн засагч Р.Даваадоржтой ярилцлаа.

-Ойрх Дорнодод үүссэн дайнтай холбоотойгоор улс орнууд ойрын болон урт хугацаанд үүсэх эдийн засгийн хүндрэлүүдийг даван туулах хариу арга хэмжээнүүдийг аваад эхэллээ шүү дээ?

-Дэлхий дахинд үүсээд байгаа энэ нөхцөл байдал манайд их таагүй нөхцөл үүсгэхээр байгаа. Тэр дундаа гаднаас нефтийн бүтээгдэхүүнээ импортоор хатуу валютаар авдаг улс.  Ойрх Дорнодод үүсээд буй дайнаас болж гадаад орчинд туйлын хүнд байдал үүсчихсэн байгаа учраас дэлхийн нийт улс орнууд сандарч, яаралтай хариу арга хэмжээнүүдийг аваад эхэлчихлээ. Тухайлбал, Азийн улс орнууд ажлын таван өдрийг дөрөв болгож, стратегийн нөөц дэх шатахууныг гаргаж байна. Ерөөсөө Ойрх Дорнодод дайны гал нээлээ гэсний маргаашаас арга хэмжээнүүд аваад эхэлчихсэн байхад манай улс тодорхой шийдвэрүүд гаргах гэж асар удаж байна шүү дээ. Засаг төр нь хүртэл гадаад орчныг анзаарч, ажлаа хийхгүй байна. Үнийн зөвлөл хуралдаад үнийг нэмнэ, нэмэхгүй гэдэг юм ярина лээ. Олон улсад нэгэнт нөхцөл байдал ийм байхад, бид өөрсдөө гаднаас импортоор шатахуунаа авдаг улсад ганц зөвлөл яриад үнийг тогтоох ямар ч боломжгүй.

Өнөөдрийн миний авсан мэдээллээр брэнт маркийн газрын тос баррель нь 110 ам.доллар байна. Нэг баррель гэдэг нь 159 литр, ингээд тооцоод үзэхээр литр нь ойролцоогоор 60 орчим цент болно. Ингээд үүн дээрээ холоос ирж байгаа үнэ, татвар зэргийг нэмбэл литр бензин аль хэдийнээ 3400-3500 төгрөг хүрчихсэн байна гэсэн үг. Бодит байдал дээр шатахууны литр тутмын үнэ ойролцоогоор 4000 төгрөг хол давахаар харагдаж байна. Ойрын хугацаанд нөхцөл байдал сайжрахгүй юм бол Монгол Улсын эдийн засагт хүндээр нөлөөлнө. Учир нь бид хэрэглэгч орон буюу гаднаас 100 хувь шатахуунаа импортоор авдаг. Шатахууны 97 орчим хувийг ОХУ-аас үлдсэн 2-3 хувийг Хятадаас авдаг байсан бол Ормузын хоолойн нөхцөл байдлаас шалтгаалж БНХАУ экспортын бүх нефтийн бүтээгдэхүүнүүдээ гаргахыг хориглосон. Өөрөөр хэлбэл бидэнд ганцхан ОХУ л нийлүүлэгчээр үлдсэн.

-Уг нь Засгийн газар хоорондын хатуу гэрээтэй гэдэг шүү дээ?

-Ингэж ярьдаг л даа. Гэхдээ бид дэлхийн зах зээл дээр үнэ өсөх юм бол импортоор авч буй шатахууны үнэ өсөж таарна .Өнөөдрийн байдлаар зах зээл дээр 50-60 хувиар өсчихсөн байгаа. Учир нь бид Сингапурын нефтийн бирж дээрх үнээр ОХУ-аас шатахуунаа авдаг. ОХУ-ын хувьд 4-р сарын 1-ээс эхлэн шатахууны экспортыг хориглосон.

Эхний удаагийн энэ хоригт манай улс хамрахгүй гэж байгаа ч яваандаа энэ байдал нь удаан хугацаанд хадгалагдахгүй болов уу. Бид өссөн үнэ ханшаар нь авахаас аргагүй нөхцөлд орно гэсэн үг. Энэ нь литр тутмын 300-400 төгрөгөөр тогтохгүй. Бид яагаад үнэ өсөхөөс айгаад байна гэхээр хэрэглэгч орны зовлон энд бий. Шатахууны үнэ өсөхөөр дагаад инфляц өсчихдөг. Өөрөөр хэлбэл шатахууны үнэ их, бага аль ч байдлаар нэмэгдсэн иргэдийн иддэг талхан дээр нэмэгдэл нь ирдэг. Өргөн хэрэглээний бараа, хүнсний үнэ өсөх нөхцөл бий болно. Тэгэхээр Засгийн газар эдийн засагт шок үүсэхээс сэргийлж, хамгийн эхний хуралдаанаасаа л хариу арга хэмжээ авах тухай ярих ёстой юм.

- Шатахууны гаалийн албан татварыг тэглэх, хувийг нь тогтоох эрхийг Засгийн газар өөр дээрээ авсан нь тодорхой хариу арга хэмжээ авч буй хэлбэр биш гэж үү?

-Эхний ээлжид авч байгаа энэ арга хэмжээ мэдээж зөв. Гэхдээ зөвхөн шатахууны үнэ дээр л бид ийм арга хэмжээ аваад байгаа боловч яг бодит байдал дээр дагалдах өөр ямар хүндрэлүүд үүсэж байгааг ярьж байгаа хүмүүс алга. 1970-аад онд яг ийм буюу Ойрх Дорнодоос шалтгаалан нөхцөл байдал муудаж, тухайн үед дэлхий даяар шатахууны үнэ өсөж байсан удаатай. Энэ үед нь дэлхий даяар хөгжингүй орнуудын инфляц 10 хувь давж, шатахуун хомсдож эхэлсэн. Ингээд шатахуунаас хамааралтай байж болохгүй юм байна, нөөцтэй байх ёстой юм байна гэдэг үүднээс стратегийн нөөцтэй болж эхэлсэн.

Сая олон улсад мөн ижил нөхцөл байдал үүсэх үед улс орнууд стратегийн нөөцөөсөө гаргаж эхэлж байна. Гэтэл өнөөдрийн өндөрлөг дээрээс харахад шатахууны стратегийн нөөцөөсөө их хэмжээгээр гаргачихвал шатахууны асуудлыг 1-2 сарын дотор бууруулчих юм байна гэсэн чинь Арабын орнууд хүнсний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг бордооны үнийг 40 хувь нэмчихсэн. Араас нь тариа, буудай, гурилын үнэ өсөхөөр байна. Өөрөөр хэлбэл нэгдүгээр цохилт нь нефтийн бүтээгдэхүүн дээр, хоёрдугаар цохилт нь хүнсэн дээр ирж байна. Гадаад орчны нөлөөллөөс болж хоёр том сувгаар үнэ өсөх гол нөлөөлөл орж ирэхээр байна гэсэн үг.

-Шатахууны үнийн өсөлтөөс үүдэлтэй эдийн засагт ар араас нь ирэх хүндрэлүүдийг бид ямар бодлогоор даван туулах ёстой гэж та харж байна вэ?

-Дотоодын асуудал хүнд байгааг хэн ч ярихгүй байна. 2025 онд Оюу Толгойн далд уурхай ашиглалтад орсон. Гэтэл энэ оноос бидний 34 хувьдаа авсан зээлийн 12-13 тэрбум ам.долларын 2 тэрум ам.долларыг нь төлөх хугацаа ирчихээд байна. Том хөрөнгө оруулалтууд ерөнхийдөө зогсчихсон байгаа энэ үед бидэнд дээрх 2 тэрбум дээр нэмэгдээд хүүгийн төлбөр болох 600 сая ам.доллар гэхээр хэрэглэгч орны хувьд бид 2,6 тэрбум ам.доллар гадагш өгнө гэдэг аймшигтай.Тиймээс олон улсад үүсээд буй нефть, бордоо, хүнс гээд зах зээлийн урд хүлээгдэж буй нөхцөл байдлуудаас гадна дотоодын эдийн засгийн агуулгадаа ч бид анхаарах хэрэгтэй байна. Төлбөрийн тэнцэл чинь алдагдалтай гарахаар байна. Валютын ханш өсөхөөр байгаа зэрэг энэ бодит байдлуудыг дотоодод ерөөсөө анхаарч, ярьж байгаа хүн алга. Оны эхний хоёр сарын статистикийг харлаа. Монгол Улсын төсөв үнэхээр хүнд харагдаж байна. Төсвийн орлого бүрдэхээ больчихсон, орлогын албан татвар 1 их наядаар тасарчихсан гэхээр хувь хүн, ААН чинь орлого нь байхгүй болчихсон байна гэсэн үг.

-2026 оны төсвийг сайн хэмнэсэн төсөв болсон гэж өмнөх Засгийн газар тайлбарладаг. Гэтэл удалгүй Төсвийн тодотгол хийгдэх асуудлыг шинэ Ерөнхий сайд хөндлөө шүү дээ?

-2026 оны төсөв 35 их наядын, өндөр төсөв болсон. 2026 оны эхний хоёр сарын байдлаар татварын орлого их наядаар тасарчихсан байна гэдэг Төсвийн тодотгол хийж даруй зардлуудаа танах хэрэгтэй. Юун тэр их наядаар мега төсөл хэрэгжүүлэх. Улс орны эдийн засгийг самарч, ард түмнийг ядууруулчихгүй байх арга хэмжээнүүдийг авах нь зөв. Төсвийн тухай хуулийн 34-р зүйл дээр байдаг хэд хэдэн тодотгол хийх нөхцлүүд бий л дээ. Гэхдээ яг одоогийн нөхцөлд үүнд баригдалгүй тодотголоо хийх ёстой. Хүссэн хүсээгүй шатахуун, хүнсний үнэ нэмэгдэхээр болсон байна. Тиймээс тодотголоо зоригтой хийгээд эдийн засгийн хүндрэлийг давах тодорхой шийдвэрүүдийг гаргах хэрэгтэй. Өнгөц төдий буюу иргэдэд харагдах байдал дээрээ анхаарсан биш яг бодит хөрсөн дээр буусан тодотгол хийх шаардлагатай.

-Шатахууны үнэ өссөний араас эдийн засагт ирэх сорилтуудаас шалтгаалан инфляц хэдэн хувьд хүрч магадгүй гэж та таамаглаж байна вэ?

-Хоёрдугаар сарын байдлаар 6.5 хувь буюу Монголбанкны төсөөллийн хэмжээнд ойролцоо оччихсон гэж тайвширч байгаа. Гэхдээ энэ бол өнгөц юм. Нефтийн болон хүнсний бараа бүтээгдэхүүний үнэ хурдацтай өснө. 5-р сараас энэ байдлууд мэдрэгдээд эхлэхээр байгаа. Өнөөдөр энгийн жишээ л гэхэд манай улс махны орон мөртлөө кг махыг 30 гаран мянган төгрөгөөр авч байна шүү дээ. Хоёр оронтой тоо руу орохоор харагдаж байна.

-Засгийн газраас Үндэсний эдийн засгийн аюулгүй байдлыг хангахтай холбогдуулсан хуулийн төслийг өргөн барьж, батлуулсан. Ерөнхийд нь харвал ковидын үеийн хүндрэлийг давсантай ижил гэж харагдаж буй. Энэ үнэхээр олон улсын нөхцөл байдалд бодитой хариу арга хэмжээ авахуйц хуулийн төсөл мөн үү?

-Ковидын үе бол дэлхий даяар нийлүүлэлтийн гаралтай инфляцын өсөлтийг бид амссан. Дэлхий нийтээр үйлдвэрлэлийн хэмжээ буурч үүнээс үүдэж Засгийн газрууд өртэй болсон. Инфляц өндөр байснаас болж эдийн засгийн сорилт тулгарч, тухайн үеийн эдийн засгийн хүндрэлийг сая л давж гарч байна шүү дээ.Гэтэл тухайн үед манай улсад хэрэгжүүлсэн ковидын үеийн тогтоолын төсөл нь эдийн засгийг сайжруулж байсан гэвэл түүн шиг худлаа зүйл байхгүй. Эдийн засгийн хүнд үеийг ашиглаж эрх баригч нам асар их хулгай, авлигын асуудал явагдсан. Нийт зардал нийт 2.3 их наяд буюу нэг хүнийг 1 сая төгрөгөөр эмчилнэ гэж маш их мөнгө төсөвлөсөн. Яг үнэндээ бодит байдал дээр нэг иргэнд сая төгрөг зарцуулаагүй шүү дээ. Асар их мөнгө буюу гадаад, дотоодын мөнгүүдийг бүгдийг нь ковид нэрээр алга болгосон. Оюу Толгойгоос нэг их наяд, Эрдэнэт үйлдвэрээс 2 их наяд, 5 их наядын хөтөлбөр, 10 их наядын хөтөлбөр, ААН-үүдийн өгсөн дэмжлэг гээд нийтдээ 30 орчим их наядыг зарцуулсан гэдэг ч өнөөдрийг хүртэл огт тайлан гаргаж өгөөгүй байдаг. ААН, иргэд ковидын үед маш хүнд байсан. Олон компани хаалгаа барьсан. Гэтэл энэ хүнд үед тэдэн рүү чиглэсэн зөв дэмжлэг бодлого гэхээсээ илүү асуудлыг шийдэх нэрийн дор төрд ажиллаж байсан олон хүн баяжсан. Тэгэхээр эдийн засгийн хүндрэлийг даван туулах нэрийдлээр тогтоол гаргах нэрээр хандвал энэ бол маш өөр асуудал болно. Ийм нөхцөл байдлыг ковидын үеийнх шиг шийдвэр маш том асуудал үүснэ шүү.

-Орлогын албан татвар нэг их наядаар тасарсантай зэрэгцэн ААН-үүд татварын өрөөсөө болоод дансаа хаалгасаар байна. Дансаа хаалгасан иргэд, ААН яаж татвар төлөх боломжтой байх вэ. Энэ харилцан уялдаа холбоог төр огт анзаарахгүй байна уу?

-Маш энгийн шүү дээ. ААН-үүд хаалгаа барьж байгаа бодит тоон жишээг хэлье л дээ. Улсын бүртгэлд 260 орчим мянган компани бүртгэлтэйгээс 50-60 мянга нь л НӨАТ, татваруудаа төлж байна. Бусад нь бол зогсонги байдалтай байна шүү дээ. ААН-үүдийг ажилд нь оруулъя гээд харвал цаана нь ямар нөхцөл үүсээд байна гэдэг нь маш том, чухал асуудал шүү дээ. Ерөөсөө л харвал татвар өндөр байна. Өндөр татварын ачааллаас үүдэж иргэд, ААН-үүд татвар төлөхөд хүнд байгааг л ойлгож харах хэрэгтэй. Сөрөг хүчин болох АН-ын бүлгийн дэд дарга Б.Пүрэвдорж НӨАТ-ыг 5 хувь болгох хууль өргөн бариад хэдэн жилийн нүүр үзэв. Мөн гишүүдээс татварыг бууруулъя гэдэг хууль санаачлаад яагаад хэлэлцэхгүй, өөрчлөхгүй байна вэ. Парламент үүн дээр ажиллах ёстой. Шинэ Засгийн газар байгуулагдсан даруйдаа нийгмийн энэ мэт асуудлынхаа уг суурь руу нь орж хармаар байгаа юм. ААН-д хэрэгтэй хуулиудыг даруй хэлэлцүүлж, эдийн засгийн хүнд үеийг тэд яаж давах юм бэ гэдэгт төр бодлогоор дэмжлэг үзүүлэх хэрэгтэй.

-Шатахууны үнэ өсөх бүрд л жил бүр улсын төсөвт мөнгөн зардал нь нэмэгдэж орж ирдэг дотоодын нефтийн үйлдвэр яасан бэ гэдэг асуудал гарч ирдэг. Хэрвээ зорилтот хугацаандаа ашиглалтад орвол бид хүндрэлүүдийг арай өөрөөр давах боломжтой харагдаад байдаг?

-Тэртээ 2015 онд л Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Нарендра Моди дотоодын нефтийн бүтээгдэхүүний хэрэглээг бүрэн хангахуйц юм байна гээд тэрбум ам.доллар өгье гэж байсан юм. Гэтэл өнөөдөр энэ үйлдвэр зогчихсон, хэдийнээ зардал нь 2 тэрбум ам.доллар дөхөж байна. Уг нь ашиглалтад орчихсон бол хэрэглэгч орны зовлон амсаад суухгүй байлаа шүү дээ. Өнөөдөр үйлдвэр нь босоогүй хүү төлөөд явж байгаа дээр хариуцлагын асуудал ч огт дурдагдахгүй байгаа. Ард түмний амьдралаас үүнийхээ өртгийг төлөөд сууж байна. Шатахууны үнэ 1000 төгрөгөөр тогтохгүй нэмэгдээх болчихсон. Монгол бол уул уурхайн орон учраас бүх бүтээгдэхүүнээ экспортлоход түлш хэрэглэнэ. Уг нь дотоодын үйлдвэр ашиглалтад орж байж л бид гадаад хүчин зүйлээс болж эдийн засаг нь донслоод байхааргүй болох юм.

-Жил ирэх бүр Монголын нүүрсний экспортын биет хэмжээ нэмэгдсээр байна. Гэтэл үнэ унасаар савлагаатай энэ үед бид төсвийн орлогын тодорхой хувийг нүүрснээс бүрдүүлнэ гэж найдсаар байх уу?

-Манай эдийн засаг хоёр түүхий эдээс маш их хамааралтай нь нүүрс, зэс. Гадаадаас олж байгаа 10 ам.доллар тутмын 7-8 ам.долларыг нь энэ хоёр бүтээгдэхүүнээс олж байдаг. Зөвхөн нүүрнээс 2021-2023 онд дан ганц нүүрснээс 6 орчим ам.долларыг нь олдог байлаа шүү дээ. Нүүрс олон улсын зах зээл дээр 600 орчим ам.доллар хүрч байхад бид энэ үеийн ашиглаад олигтой юу ч бүтээж чадаагүй. Нүүрсний хулгайгшүй байсан бол мега төслүүдээ явуулчихаар л байлаа. Нүүрсний үнэ өндөр үеийг ашиглаж чадаагүй л дээ. 2014 оноос хойш нүүрсний үнэ унаж, өнгөрсөн онд 40-60 хувь буюу 3-4 тэрбум ам.долларын алдагдалтай байгаа. Харин эсрэгэээрээ зэсийн үнэ огцом өссөн. Ийм өсөлтийн үед Рио Тинто компанид гэрээгээ эргэж харъя гэдэг бол нэн чухал зорилтуудын нэг шүү. Ийм үеүдэд улс төрийн нөхцөл байдал ч өөрөө тогтворгүй байна. Засгийн газар нь гурван удаа солигдлоо. Үүнийгээ дагаад сайд нар ч солигдлоо. Ингэхээр тогтвортой бодлого дутагдаж байна. Одоо шинээр байгуулагдсан Засгийн газар ажилдаа хурдтай ороод эдийн засгийн хүндрэлийг давах хариу арга хэмжээнүүдээ авч эхлэх хэрэгтэй.

-Ярилцсанд баярлалаа

Видео:

Ц.ТАМИР

Өөрийн сэтгэгдлээ илэрхийл

Share Tweet