Сошиал хөгжил, контент бүтээгч, инфлүүсэрүүд: Сэтгүүлч яг юугаараа ялгарах вэ?

Сэтгүүлч гэж хэн юм бэ. Технологийн хөгжил урагшлах тусам иргэд мэдээллийг сошиал орчноор дамжуулан түгээх болов. Иргэний индэр, иргэний сэтгүүл зүй гэх ойлголт бий болоод даруй 20-иод жилийг үдчихжээ. Нөгөө талаас сошиалд бие даан контент бүтээгчид гарч ирсэн. Сошиал инфлүүсэрүүд ч зарим талаар мэдээ, мэдээллийг түгээх үйл ажиллагаанд оролцож байна. Ихэнх улс оронд тэднээс мэргэжлийн сэтгүүлч чухам юугаараа ялгарах юм, ямар шалгуураар энэ сошиал контент бүтээгч биш, сэтгүүлч байна гэж ялгах юм гэдэг асуудал хурцаар тавигджээ.

Мэргэжлийн стандартын ялгаа

Мэргэжлийн сэтгүүлчид ихэвчлэн сэтгүүл зүйн мэргэжлээр сурч боловсорсон, редакцын хяналтад ажилладаг. Тэдний үйл ажиллагаа хэвлэл мэдээллийн хууль, ёс зүйн кодоор зохицуулагдсан бөгөөд мэдээллийг аль болох бодитой, тэнцвэртэй болгож түгээхийг эрмэлздэг. Ингэхдээ мэргэжлийн, туршлагатай сэтгүүлчид факт ба эх сурвалжийг нарийн шалгаж, олон талын хяналт, засвар оруулдаг. Иргэний индэрийн сэтгүүлчид (citizen reporters) харин ихэнхдээ мэргэжлийн сургалт, албан ёсны үнэмлэхгүй, бие даасан байдлаар онлайн платформууд (блог, сошиал сүлжээ, YouTube гэх мэт) ашиглан мэдээлэл түгээдэг. Тэдэнд редакцийн хяналт, ёс зүйн кодноос бүрдэх формаль хязгаар байхгүй учир мэдээлэл нь субъектив, чанарын хувьд илүү тогтворгүй байж болно.  Жишээлбэл, 2005 онд АНУ-д болсон Катрин шуурганы дараа иргэдийн гар утсаар хийсэн мэдээг CNN-ийн нэг гүйцэтгэх продюсер “домэйн дэх эхний гарааны илтгэлүүд нь түүхийн ‘зүрх, сэтгэл’ рүү хөтөлж байв” гэж үнэлсэн байдаг. Энэ мэт явдал нь иргэд шуурхай мэдээлэл түгээдэгийг харуулдаг боловч мэргэжлийн сэтгүүлчдийг орлуулахгүй. Сошиал контент бүтээгч, influencer-үүд нь ихэвчлэн өөрсдийн брэнд, харилцаа харилцагчдад төвлөрсөн, маркетингийн зорилготой байдаг. Тэдэнд редакци, факт шалгах албаны тогтолцоо байдаггүй тул мэдээллийн үнэн зөв, ёс зүйн хариуцлага мэргэжлийн сэтгүүлчдээс хавьгүй сул байдаг.

Нийгмийн хүлээлтийн ялгаа

Нийгэм мэргэжлийн сэтгүүлчдээс хамгийн түрүүнд үнэн, шударга мэдээлэл түгээхийг хүлээдэг. Сэтгүүлчид иргэний ёс зүйн кодоор “ард түмнийг мэдээллээр хангах нь засгийн эрхийг хянах институцийн үндэс, ардчиллын суурь”  гэж үздэг ба үнэн мөнийг эрэлхийлэх, олон нийтийн эрх ашгийг тэргүүнд тавих хариуцлагатай ажилладаг. Мөн олон нийтэд сэтгүүлчдийн ёс зүйн үнэмшил, итгэлцэл чухал: судалгаагаар иргэдийн итгэл мэдээллийн хэрэгслүүд рүү ихээхэн буурсан (жишээлбэл, АНУ-д 39% хүн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд итгэдэггүй гэхээр түвшинд хүрсэн). Үнэхээр ч өргөн хэрэглэгддэг медиа итгэлийн түвшин түүхэн дээд доод хэмжээнд байгаа нь  харуулагдсан байдаг. Үүний эсрэг, иргэний индэрийн сэтгүүлчид эсвэл инфлюенсерүүд ихэвчлэн хоорондоо өөр байр суурьтай.

Иргэдийн хувийн үүднээс бичсэн мэдээ мэдээлэл тухайн хүний үзэл бодолд илүү нээлттэй тул нийгэмд нэмэлт тэжээл өгдөг ч бараг л нэмэлтийн шинжтэй гэж үздэг. Харин сошиал нөлөөчид (news influencers) үзэгчидтэй илүү ойр дотно харилцаатай байдаг учраас залуучуудад тэдэнд итгэх хандлага өндөр гардаг. Жишээлбэл, Pew судалгаагаар 18–29 насны иргэдийн 37% нь тогтмол сошиал influencers-оос мэдээлэл авдаг гэж хариалжээ. Гэсэн ч олон нийт influencer-үүдийг уламжлалт сэтгүүлчид шиг ёс зүй, үнэн зөвт хариуцлага хүлээх эсэхэд эргэлздэг. Үзэгчид ихэвчлэн сэтгүүлчдээс бодит нийгэмлэгийн хяналтын үүргийг гүйцэтгэх, гадаад орчны хүчин зүйлд хариуцлага хүлээхийг шаарддаг бол influencer-үүдэд тийм өндөр нийгмийн хариуцлагыг хүлээдэггүй. Ерөнхийдөө “медиа итгэл маш бага түвшинд хүрсэн” үед контент бүтээгчид үзэгчтэйгээ бие биенээ илүү ойрхон, харилцан адилгүй итгэлийг бий болгодог гэдгийг мэргэжилтнүүд тэмдэглэсэн.

Мэргэжлийн сэтгүүлч гэж хэн бэ – олон улсын тодорхойлолт, онолын суурь

Олон улсын хэмжээнд мэргэжлийн сэтгүүлчийн тодорхойлолт нь байгууллага, орны хамааралтай харилцан адилгүй ч ерөнхийдөө “оюун ухаанд суурилсан, ёс зүйтэй, сургууль, дадлага туршлагатай” хүн гэж үздэг. Жишээлбэл, ЮНЕСКО болон Олон улсын сэтгүүлчдийн холбооны тайланд “мэргэжлийн сэтгүүлч” нь өдөр тутмын мэдээллийн хэрэгслээр ажилладаг (ажилтнаар эсвэл нөхөрлөлөөр) хүн бөгөөд бичлэг үйлдэх, редакцийн хяналтад оролцох зэрэг чиг үүрэг гүйцэтгэдэг гэж тодорхойлсон байдаг. Сэтгүүл зүйн онолчдын үзэж байгаагаар мэргэжлийн байгууллага, код, сургалт боловсрол, ёс зүй зэрэг нь сэтгүүл зүйн мэргэжлийн шинж чанарыг тодорхойлдог. Үндсэн зарчим нь нийгэмд үнэн шударга мэдээлэл түгээх, иргэдэд үйлчлэхэд оршдог. Жишээ нь Ковач, Розенстилийн “Сэтгүүл зүйн үндэс” номонд “сэтгүүл зүйний хамгийн гол үүрэг бол үнэнийг эрэх” гэж онцолсон байдаг. Сэтгүүлчид тулгаж буй энэ үнэн хайх зарчим, иргэдийн эрх ашгийг хамгаалах ухамсар нь тэднийг бусад мэдээлэл дамжуулагчдаас ялгаруулж байдаг.

Контент бүтээгч, influencer-үүд сэтгүүл зүйг орлох уу?

Сүүлийн жилүүдэд залуучуудын дунд инстаграм, YouTube, TikTok зэрэг платформуудаас инфлюенсерүүдийн мэдээлэл авах түвшин эрс нэмэгдсэн. Судалгаагаар одоогоор орон даяар хүмүүсийн 20 орчим хувь нь шинэчилсэн мэдээ мэдээллийг голлон сошиал influencer-үүдээс авдаг гэж тэмдэглэгдсэн байна. Энэ нь уламжлалт хэвлэл мэдээлэл нийгмийн мэдээллийн хэрэгслээр байнга өрсөлдөж эхэлснийг харуулж байгаа боловч тэдгээр нь сэтгүүл зүйн үндсэн зарчмуудыг бүрэн орлуулдаггүй юм. Харин үнэн хэрэг дээрээ контент бүтээгчид болон сэтгүүлчид хоёулангынх нь үүрэг нэгдмэл болж байгаа жишээ цөөнгүй.

Тухайлбал, UNESCO-гийн дэмжлэгтэй Knight төвийн э-номд “content creator” болон сэтгүүлчид хоорондоо мэдээлэл түгээх үүрэгтээ ижил төстэй талтай ч зарим ялгаатай байдаг талаар хэлэлцдэг. Зарим тохиолдолд инфлюенсерүүд уламжлалт суваг руу шилжүүлэхэд олдоогүй шинэ үзэгчдийг татаж, цаг алдалгүй мэдээллийг хүргэх боломжийг олгож байна. Үүний тод жишээ нь АНУ-ын 2024 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуультай холбоотой судалгаанд нэр дурдагдсан UnderTheDeskNews (TikTok) зэрэг шинэлэг платформа нь зүгээр нэг ярилцлага биш бодит үйл явдлыг шууд өгүүлдэг “мэдээfluent” хэлбэр болжээ. Энэ мэт нөхцөл байдлын улмаас сэтгүүл зүй өөрөө шинэчлэгдэж, инфлюенсерүүдээс суралцах зүйтэй байгаа талаар судлаачид тэмдэглэсэн. Ер нь контент бүтээгчид сэтгүүл зүйн мэдээллийг “өргөтгөх” буюу дэмжих чиглэл рүү илүү үйл ажиллагаагаа чиглүүлдэг бөгөөд тэдгээрийн зарим сайн талуудыг хэвлэл мэдээлэл суралцаж авах боломжтой гэж үздэг. Гэхдээ инфлюенсерүүд мэдээллийн үнэн зөвт хэт итгэхгүй байх, маркетингийн зорилго их байх зэрэг сөрөг талууд ч бий.

Иймд ирээдүйд сэтгүүлчид болон контент бүтээгчид хоорондын зааг улам бүр уусч, харилцан суралцах замаар мэдээллийн чанар, итгэлцлийг сайжруулах арга замыг эрэлхийлэх шаардлага гараад байна .

Эх сурвалж: Writersdigest, im-reality, pewresearch, unesco

Г.САНСАРМАА

Өөрийн сэтгэгдлээ илэрхийл

Share Tweet