Шинэ судалгаа Монголын оршуулгын зан үйлийн талаарх уламжлалт ойлголтыг няцаав

Шинэ судалгаагаар эртний Монголын хиргисүүр, тэр дундаа тахилга, найр ёслолтой холбоотой газруудаас адууг олноор нь төхөөрсөн ул мөр огт илрээгүй нь тогтоогджээ. Судалгааны үр дүн "Journal of Field Archaeology" сэтгүүлд нийтлэгдсэн байна.

Өмнө нь учир нь тайлагдаагүй байсан ясны олдворууд булшнаас бус, харин мал нядалгаа, хоол хүнсний хэрэглээ, оршуулгын зан үйлийг хооронд нь салгаж зохион байгуулдаг зан үйлийн тогтолцоог илтгэж байж болзошгүйг харуулж байна. Археологичид эдгээр хиргисүүрийг хүрээлсэн чулуун цагиргуудаас адууны гавлын яс тогтмол илрүүлдэг байсан ч хавирга болон хөлний урт яснууд бараг олддоггүй байжээ.

Энэ давтагддаг хэв шинжид тулгуурлан Жан Лук Хоул адууны яснуудыг булшны ойролцоо салгаж, ангилсан эсэхийг шалгасан байна.

Хоулын 2017–2024 оны хээрийн судалгааны үеэр адуунаас үлдсэн хуримтлалуудад ижил төрлийн бүтэц дахин дахин тэмдэглэгджээ.

Энэ давтагдсан хэв шинжээс харвал зөвхөн найр наадмын газар байсан гэх энгийн тайлбарыг үгүйсгэж, судалгааны хүрээг дурсгалын байгууламжаас давуулан өргөжүүлэхэд хүргэсэн байна. Эдгээр хиргисүүрүүд нь хүрэл зэвсгийн сүүл үеийн томоохон чулуун байгууламжууд бөгөөд ихэвчлэн 5–10 метрийн диаметртэй, төв хэсэгтээ чулуун оршуулгын хэсэгтэй байдаг.

Төв байгууламжуудын эргэн тойронд 3–5 метрийн өргөнтэй чулуун байгууламжууд байрладаг бөгөөд тэдгээрт адууны гавлын яс, хүзүүний нугалам, туурайг байрлуулсан байжээ. Харин илүү жижиг буюу 1–2 метрийн диаметртэй цагиргуудад адууны үлдэгдлийн оронд хонь, ямааны түлэгдсэн ясны хэлтэрхийнүүд илэрсэн байна.

Зарим дурсгалт газруудаас ийм төрлийн хэдэн зуу, бүр хэдэн мянган хуримтлал илэрсэн нь ойролцоо газар олноор нь мал нядалж байсан гэсэн таамгийг төрүүлж байв. Энэ санааг шалгахын тулд судлаачдын баг өвөлжөөний ойролцоох дунд хэмжээний нэг хиргисүүр болон цагирган бүтэцгүй өөр нэг том хиргисүүрийг сонгон судалжээ.

Ийнхүү нэг бүс нутгаас хүрэл зэвсгийн сүүл үед, ойролцоогоор манай эриний өмнөх 1050–800 оны үед хамаарах, нэг нь арай эртний, нөгөө нь арай хожуу үеийн хоёр хиргисүүр илэрсэн байна.

Ойролцоох суурингаас яс маш сайн хадгалагдсан байдалтай олдсон нь алга болсон адууны махны мөрийг хайхад чухал боломж болсон аж. Хэрэв эдгээр газруудад удаа дараа олноор нь мал нядалж байсан бол газрын хөрсөнд ямар нэгэн ул мөр заавал үлдэх ёстой байжээ. Дээж авсан цэг бүрт судлаачид хүрзээр хөрс ухаж, яс болон химийн найрлагын шинжилгээнд зориулан сорьц авчээ. Мөн цус, эд, хаягдал их хэмжээгээр хуримтлагддаг нядалгааны бүсэд үлддэг фосфатын хэмжээг хэмжсэн байна.

Гэвч хиргисүүрүүдийн алинаас нь ч нэмэлт яс илрээгүй бөгөөд сэг зэмийг олноор боловсруулсан тохиолдолд ажиглагдах ёстой химийн өсөлт ч бүртгэгдсэнгүй.Энэ тодорхой үр дүн нь бусад газарт юу болсон болохыг бүрэн батлаагүй ч эдгээр дурсгалын ойролцоо томоохон нядалгааны газар байсан гэх боломжийг үгүйсгэжээ. Ойролцоох өвөлжөө чухал ач холбогдолтой байсан нь тэнд өдөр тутмын хоол бэлтгэх, мах ангилах, хэрэглэх үеийн хаягдал хадгалагдах ёстой байсантай холбоотой юм.

Малтлагын үеэр хонь, ямааны бүтэн араг яс олдсон нь жижиг малуудыг газар дээр нь төхөөрч боловсруулж байсныг харуулжээ. Харин адууны урт яс болон хавирганууд бусад эмзэг үлдэгдэл сайн хадгалагдсан давхаргуудаас ч олдоогүй байна.

Энэ ялгаа нь адууг энгийн хүнс бус, тусгай дүрэм журмаар ханддаг амьтан байсан гэсэн сэтгэгдэл төрүүлнэ. Хиргисүүрүүдээс илэрсэн олдворууд ч тун онцлог байсан бөгөөд голчлон гавлын яс, заримдаа хүзүүний нугалам, туурай байв.Хүрэл зэвсгийн сүүл үед адууны гавлын яс мөн хүзүүний нугалам, туурайг хиргисүүрийн гол байгууламжийг хүрээлсэн жижиг чулуун овоолгуудын дор байрлуулдаг байсан хэмээн Хоул өгүүлжээ.

Энэ зан үйлийн хүрээнд сонгож авсан хэсгүүд нь бүхэл адууг бэлгэдэж, нас барагчдыг нөгөө ертөнцөд хөтлөх “психопомп” буюу замчлагчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан байж болох юм. Тэдгээрийг зүүн болон зүүн өмнөд зүгт байрлуулсан нь өвлийн нар мандах чиглэлтэй холбогдож, зан үйлийн цаг хугацаа нь оршуулгын үйл явцтай адил чухал байсныг илтгэж байна.

Монголын түүхэн болон угсаатны зүйн баримтуудад том амьтдыг айл гэр, тахилгат газраас хол нядалдаг байсан тухай дурдсан байдаг. Уулын энгэр, голын эрэг болон хүмүүсийн “маш алс газар” хэмээн дурсдаг бүсүүд нь сэг зэм ангилан боловсруулахад тохиромжтой, зөвшөөрөгдөхүйц газар байжээ.

Харин ёслолын үеэр зөвхөн гавлын яс, арьс, сүүл зэрэг тодорхой хэсгүүдийг хиргисүүрт авчирдаг байсан байна. Ийм хөдөлмөрийн хуваарь нь шинэ судалгааны үр дүнтэй нийцэж байгаа бөгөөд ёслолын газруудад яагаад махны үлдэгдэл бараг үлддэггүйг тайлбарлаж өгчээ.

Өөр нэгэн шинжилгээгээр зарим хиргисүүрт оршуулсан адуунуудыг өөр өөр бүс нутгаас авчирч, өвлийн улиралд тусгайлан тэжээж бэлддэг байсан нь тогтоогдсон байна. Энэ нь тэдгээр амьтад зүгээр нэг найр наадмын үлдэгдэл бус, бодит үнэ цэнтэй, нарийн бэлтгэсэн өргөл байсныг харуулжээ. Сайтар арчилсан адуу нь тархай бутархай малчин бүлгүүдийг нэгэн улирлын зан үйлд нэгтгэх нэр хүндийн бэлгэдэл болж байсан бололтой.

Ийм өнцгөөс харвал гавлын яс болон махыг тусад нь авч үздэг байсан нь хаягдал зайлуулах асуудал бус, харин илүү өргөн хүрээтэй нийгмийн зан үйлийн нэг хэсэг байжээ. Цаашдын судалгаа одоо дурсгалт байгууламжаас илүүтэй эртний амьдралын бүс, хэсгүүд рүү чиглэх аж.

“Бид суурьшлын бүсээс алслагдсан уулын энгэрүүд, мөн эртний суурингийн ойролцоох улирлын усны эх үүсвэр дагуух дэнж, талбайнуудыг судлах боломжийг авч үзэж байна. Эдгээр газруудад сэг зэм ангилан боловсруулах нь илүү практик байсан байж магадгүй” хэмээн Хоул хэлжээ.

Учир нь ус, газрын хэвгий болон зайны хүчин зүйлс нь нядалгааны бохир ажлыг ахуйн болон ариун зан үйлээс тусгаарлах боломж олгодог байна.

Мөн нутгийн иргэдэд түшиглэсэн, орон нутгийн малчидтай хамтран ажиллах арга барил нь зөвхөн чулуун байгууламжаар илрүүлэх боломжгүй зан үйлийн хэв маягийг археологичдод ойлгоход тусална гэж үзэж байна.

Өнөөдөр эртний Монголын хиргисүүрүүд нь найр наадмын газар гэхээсээ илүү урт үргэлжилсэн зан үйлийн гинжин хэлхээний төгсгөлийн шат мэт харагдаж байна. Энэхүү шинэ тайлбар нь археологичид цаашид хаана малтлага хийх ёстойг илүү нарийсгаж, өдөр тутмын амьдрал, зан үйлийн заагийн талаарх ойлголтыг нь тодруулж өгчээ.

Т.БАТСҮРЭН

Өөрийн сэтгэгдлээ илэрхийл

Share Tweet